Ανάλυση Politico: Γιατί η εξόντωση του Χαμενεΐ χτύπησε τον Πούτιν “εκεί που πονάει”

Λιγότερο από έναν χρόνο πριν, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ είχαν εξαπολύσει βομβαρδισμούς κατά του Ιράν, ένας δημοσιογράφος είχε θέσει στον Ρώσο πρόεδρο Βλαντιμίρ Πούτιν ένα υποθετικό αλλά ιδιαίτερα φορτισμένο ερώτημα: πώς θα αντιδρούσε σε περίπτωση που ο Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν σκοτωνόταν σε μια τέτοια επιχείρηση; Η απάντηση του Πούτιν τότε ήταν κοφτή και αποστασιοποιημένη: «Δεν θέλω καν να το συζητήσω».

Εννέα μήνες αργότερα, το σενάριο αυτό έγινε πραγματικότητα. Το Σάββατο, ο Αλί Χαμενεΐ σκοτώθηκε σε στοχευμένο πλήγμα που, σύμφωνα με πληροφορίες, πραγματοποιήθηκε υπό την καθοδήγηση του Ισραήλ με την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών. Αυτή τη φορά, ο Ρώσος πρόεδρος δεν μπορούσε να αποφύγει τη δημόσια τοποθέτηση.

Σε σύντομη ανακοίνωση που αναρτήθηκε στην επίσημη ιστοσελίδα του Κρεμλίνο, ο Πούτιν καταδίκασε τη δολοφονία του Χαμενεΐ, χαρακτηρίζοντάς την «φόνο που διαπράχθηκε με κυνική παραβίαση κάθε κανόνα της ανθρώπινης ηθικής και του διεθνούς δικαίου».

Ωστόσο, όπως επισημαίνει η δημοσιογράφος Eva Hartog σε ανάλυσή της στο Politico, ο Ρώσος ηγέτης απέφυγε προσεκτικά να κατονομάσει τις χώρες που φέρονται να βρίσκονται πίσω από την επίθεση. Η αποφυγή άμεσης αναφοράς σε ΗΠΑ ή Ισραήλ ερμηνεύεται από αναλυτές ως ένδειξη της λεπτής διπλωματικής ισορροπίας που επιχειρεί να διατηρήσει η Μόσχα, σε μια περίοδο έντονης γεωπολιτικής ρευστότητας.

Οι συγκρίσεις με την πτώση του Καντάφι

Στους ρωσικούς κύκλους, ο θάνατος του Χαμενεΐ προκάλεσε συγκρίσεις με την πτώση ενός άλλου δικτάτορα. Τα πλάνα από κινητό τηλέφωνο που έδειχναν τον Μουαμάρ Καντάφι της Λιβύης να ξυλοκοπείται μέχρι θανάτου, μετά την επέμβαση του ΝΑΤΟ το 2011, είχαν εξοργίσει τον Πούτιν, σύμφωνα με τον καλά πληροφορημένο Ρώσο δημοσιογράφο Μιχαήλ Ζίγκαρ. Όπως αναφέρει στο ρεπορτάζ της η Eva Hartog, ο Πούτιν, εμφανώς οργισμένος, είχε δηλώσει σε τηλεοπτική συνέντευξη τύπου εκείνη την εποχή: «Έδειξαν σε όλο τον κόσμο πώς τον σκότωσαν, βουτηγμένο στο αίμα. Αυτό είναι δημοκρατία;»

Τον Μάιο του 2012, λίγο μετά την ανατροπή του Καντάφι, ο Πούτιν επέστρεψε στην προεδρία μετά από ένα διάστημα στο αξίωμα του πρωθυπουργού. Ανέλαβε τα καθήκοντά του με μια προφανή αποστολή: να διακόψει τους δεσμούς με τη Δύση και να πατάξει κάθε εσωτερική αντίδραση.

«Ήταν ακριβώς ο θάνατος του Καντάφι που αποτέλεσε σημείο καμπής στη ρωσική πολιτική – τόσο την εξωτερική όσο και την εσωτερική», γράφει ο Αλεξάντερ Μπάουνοφ, ανώτερος συνεργάτης στο Carnegie Russia Eurasia Center. Σύμφωνα με την ανάλυση της Eva Hartog, το γεγονός ότι οι ΗΠΑ και η Ευρώπη επέτρεψαν την τόσο βάναυση ανατροπή ενός παγκόσμιου ηγέτη θεωρήθηκε από τον Πούτιν, έναν πρώην πράκτορα της KGB, ως «το αποκορύφωμα της προδοσίας».

Με την πάροδο των ετών, ο Πούτιν βυθίστηκε σε όλο και μεγαλύτερη απομόνωση. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, ξένοι επίσημοι και Ρώσοι αξιωματούχοι ήταν υποχρεωμένοι να παραμένουν σε απόσταση αρκετών μέτρων από τον Ρώσο πρόεδρο. Ο εκλιπών ηγέτης της ρωσικής αντιπολίτευσης, Αλεξέι Ναβάλνι, τον είχε αποκαλέσει χαρακτηριστικά «ο παππούς στο καταφύγιο», αναφερόμενος σε ένα δίκτυο σηράγγων σκαμμένων 50 μέτρα κάτω από τη γη.

«Θα μας σκοτώσουν»

Η Eva Hartog σημειώνει πως τα πρόσφατα γεγονότα αναμένεται να επιτείνουν την παράνοια του Πούτιν. Η ανατροπή δύο συμμάχων της Ρωσίας —του Μαδούρο και του Χαμενεΐ— σε σύντομο χρονικό διάστημα, ώθησε ορισμένους σχολιαστές προσκείμενους στο Κρεμλίνο να σπάσουν έναν άγραφο κανόνα: να αποφεύγουν την ανοιχτή κριτική προς τον Ντόναλντ Τραμπ.

Ο πρώην πρόεδρος της Ρωσίας, Ντμίτρι Μεντβέντεφ, έγραψε ότι η επίθεση των ΗΠΑ στο Ιράν αποκάλυψε το «πραγματικό πρόσωπο» του Τραμπ. Παράλληλα, ο προπαγανδιστής Βλαντιμίρ Σολόβιοφ κατηγόρησε τις ΗΠΑ ότι συμπεριφέρονται «σαν αρπακτικό». «Καταλαβαίνουμε ότι η συζήτηση για το Ιράν είναι ταυτόχρονα και μια συζήτηση για τη Ρωσία;» ρώτησε τους τηλεθεατές του. Το φιλοκρεμλινικό μέσο Segodnya.ru το έθεσε ωμά: «Πώς σκοπεύουν να μας σκοτώσουν».

Αντίθετα, το Κρεμλίνο υιοθέτησε έναν πολύ πιο διπλωματικό τόνο. Μία ημέρα αφού ο Πούτιν καταδίκασε τη δολοφονία του Χαμενεΐ, ο εκπρόσωπός του Ντμίτρι Πεσκόφ εξέφρασε τη «βαθιά απογοήτευσή» του για την αποτυχία των συνομιλιών των ΗΠΑ με το Ιράν, ενώ πρόσθεσε: «Πάνω απ’ όλα, εμπιστευόμαστε μόνο τους εαυτούς μας».

Όπως υπογραμμίζει η Eva Hartog, το μήνυμα ήταν σαφές: Ο Πούτιν δεν πρόκειται να επιτρέψει στα συναισθήματά του για το Ιράν να σταθούν εμπόδιο στους στόχους του στην Ουκρανία. «Το μεγαλύτερο όπλο του είναι η ικανότητα της κυβέρνησης Τραμπ να ασκήσει πίεση στους Ουκρανούς και τους Ευρωπαίους», δήλωσε ο Σαμ Γκριν, καθηγητής ρωσικής πολιτικής στο King’s College του Λονδίνου.

Όποιες κι αν είναι οι προσωπικές σκέψεις του Ρώσου προέδρου, η Eva Hartog καταλήγει πως οι πράξεις του δείχνουν έναν πραγματιστή. Ο Πούτιν δεν θα ρισκάρει την ασφάλειά του για να βοηθήσει τους Ιρανούς. Για τη Μόσχα, η κρίση στο Ιράν έχει οφέλη, όπως οι υψηλότερες τιμές πετρελαίου και μια Ουάσιγκτον που δεν έχει χρόνο να ασχοληθεί με την Ουκρανία.

Ωστόσο, τα πυρηνικά όπλα δεν προσφέρουν προστασία από απειλές που προέρχονται από το εσωτερικό. Αν η πτώση συμμαχικών ηγετών εντείνει τους φόβους του Πούτιν, αυτοί πιθανότατα θα επικεντρώνονται στις ίντριγκες μέσα στο ίδιο του το παλάτι. Ο Ρώσος πρόεδρος γνωρίζει καλά ότι οι δικτάτορες που συγκεντρώνουν τόση δύναμη, τείνουν να εγκαταλείπουν την εξουσία με έναν από δύο τρόπους: «Είτε με χειροπέδες είτε μέσα σε ένα φέρετρο».