Ιράν: Η εικόνα που άναψε “φωτιές”- Από την επίσημη αφήγηση στην κοινωνική πραγματικότητα

Καθώς οι ετήσιες εκδηλώσεις για την επέτειο της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979 γέμιζαν για ακόμη μία φορά τους δρόμους της Τεχεράνης και άλλων ιρανικών πόλεων με σημαίες, συνθήματα και οργανωμένες πορείες, μια εικόνα που μεταδόθηκε από την κρατική τηλεόραση κατάφερε να πυροδοτήσει πολύ μεγαλύτερη συζήτηση από τα καθιερωμένα αντιδυτικά μηνύματα: γυναίκες χωρίς χιτζάμπ, με ακάλυπτα μαλλιά, έδιναν συνεντεύξεις μπροστά στις κάμερες, δηλώνοντας πίστη στο κράτος και υπερηφάνεια για την «αντίσταση» της χώρας.

Σπύρος Σιδέρης

Σε μια κοινωνία όπου η υποχρεωτική κάλυψη των μαλλιών ισχύει εδώ και δεκαετίες, η δημόσια τηλεοπτική προβολή τέτοιων εικόνων δεν θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητη. Ήταν μια ρωγμή στο αυστηρό πλαίσιο ή απλώς μια καλοστημένη σκηνή επικοινωνιακής διαχείρισης;

Τι ισχύει με το χιτζάμπ στο Ιράν

Η χρήση του χιτζάμπ είναι νομικά υποχρεωτική στο Ιράν από το 1979, αμέσως μετά την επικράτηση της επανάστασης που οδήγησε στην ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν. Για δεκαετίες, η παραβίαση του κανόνα μπορούσε να επιφέρει από πρόστιμα έως συλλήψεις. Ωστόσο, τους τελευταίους μήνες –ιδίως στην πρωτεύουσα– αυξάνονται τα περιστατικά γυναικών που κυκλοφορούν χωρίς να καλύπτουν τα μαλλιά τους, σε μια σιωπηρή αλλά ορατή αμφισβήτηση της επιβολής.

Οι συνεντεύξεις και το «για πρώτη φορά»

Η κρατική τηλεόραση μετέδωσε συνεντεύξεις από τις φετινές πορείες, στις οποίες γυναίκες χωρίς μαντίλα δήλωναν στήριξη στις αρχές. Σε μία από τις πιο πολυσυζητημένες στιγμές, μια ανώνυμη γυναίκα, με τα μαλλιά της πιασμένα σε κότσο, εξήγησε ότι συμμετείχε «για να δείξει πως η αντίσταση είναι ζωντανή στο όνομα του Ιράν». Όταν ρωτήθηκε ποιο μήνυμα στέλνει στους «εχθρούς», απάντησε: «Ή θάνατος ή πατρίδα». Η εικόνα αυτή κυκλοφόρησε γρήγορα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, πυροδοτώντας αντικρουόμενες ερμηνείες.

Κατηγορίες για υποκρισία και το βάρος της μνήμης

Για τους επικριτές του καθεστώτος, η τηλεοπτική προβολή γυναικών χωρίς χιτζάμπ συνιστά ένδειξη υποκρισίας. Το επιχείρημα είναι απλό: πώς είναι δυνατόν να διώκονται καθημερινά γυναίκες για παραβίαση της νομοθεσίας περί ενδυμασίας, ενώ ταυτόχρονα το ίδιο το κράτος να επιλέγει να προβάλλει παρόμοιες εικόνες σε μια εθνική γιορτή;

Στα social media, αρκετοί χρήστες επανέφεραν στη μνήμη την υπόθεση της Μαχσά Αμινί, της νεαρής Κούρδισσας που πέθανε το 2022 ενώ βρισκόταν υπό κράτηση, μετά τη σύλληψή της για παραβίαση του ενδυματολογικού κώδικα. Ο θάνατός της είχε πυροδοτήσει μαζικές διαδηλώσεις, οι οποίες αντιμετωπίστηκαν με εκτεταμένη καταστολή.

«Βαλβίδα αποσυμπίεσης» ή μήνυμα αλλαγής;

Ο Τζέισον Μπρόντσκι, διευθυντής πολιτικής της αμερικανικής οργάνωσης «Ενωμένοι κατά του Πυρηνικού Ιράν», εκτίμησε ότι η προβολή ακάλυπτων γυναικών λειτουργεί ως «βαλβίδα αποσυμπίεσης», τόσο για το εσωτερικό όσο και για το εξωτερικό ακροατήριο. Με άλλα λόγια, πρόκειται –κατά την άποψή του– για μια ελεγχόμενη εικόνα ευελιξίας, που δεν συνεπάγεται απαραίτητα αλλαγή πολιτικής.

Η «βιτρίνα» και η καθημερινή επιβολή

Παρόμοιο τόνο είχε και η δημοσιογράφος και συγγραφέας ιρανικής καταγωγής Γκολινέ Ατάι, η οποία υποστήριξε ότι, παρά τις εικόνες, η επιβολή του υποχρεωτικού χιτζάμπ συνεχίζεται «με πιο ύπουλους τρόπους». Για την ίδια, το καθεστώς ενδιαφέρεται πρωτίστως για την εικόνα και τη βιτρίνα, ιδιαίτερα σε στιγμές αυξημένης διεθνούς προσοχής.

Η διεθνής διάσταση και η πολιτική εκμετάλλευση

Στο μεταξύ, η υπόθεση πήρε και διεθνή διάσταση. Ο επίσημος λογαριασμός της ισραηλινής κυβέρνησης στα περσικά στην πλατφόρμα «Χ» ανάρτησε στιγμιότυπα από τα επίμαχα πλάνα, θέτοντας το ερώτημα γιατί η Μαχσά Αμινί έχασε τη ζωή της, εφόσον εμφανίζονται πλέον γυναίκες χωρίς μαντίλα στην κρατική τηλεόραση. Η πολιτική εκμετάλλευση του θέματος, εντός και εκτός Ιράν, ήταν αναμενόμενη.

Η περίπτωση της Μπούσρα Σέιχ και η «παγίδα» του στιγμιότυπου

Ιδιαίτερη συζήτηση προκάλεσε και η παρουσία της Βρετανίδας μουσουλμάνας σχολιάστριας πακιστανικής καταγωγής Μπούσρα Σέιχ, η οποία δημοσίευσε βίντεο από την Τεχεράνη δηλώνοντας ότι περπάτησε «σε όλη τη συγκέντρωση χωρίς χιτζάμπ».

Η ίδια παρουσίασε την εμπειρία της ως απόδειξη ότι «η πραγματικότητα είναι διαφορετική από την εικόνα που μεταδίδεται στη Δύση».

Ωστόσο, η ιρανή ακτιβίστρια για τα δικαιώματα των γυναικών Μασίχ Αλινετζάντ απάντησε ότι μόνο «ένας αφελής» μπορεί να θεωρήσει μια οργανωμένη κρατική εκδήλωση ως αυθεντικό δείγμα ελευθερίας.

Τι σημαίνει τελικά – και ποια είναι η πραγματικότητα

Πού βρίσκεται, λοιπόν, η αλήθεια; Η πραγματικότητα στο Ιράν είναι πιο σύνθετη από τα στιγμιότυπα μιας τηλεοπτικής μετάδοσης. Από τη μία πλευρά, είναι γεγονός ότι ολοένα και περισσότερες γυναίκες αμφισβητούν έμπρακτα τον υποχρεωτικό χαρακτήρα του χιτζάμπ, ειδικά στα μεγάλα αστικά κέντρα. Από την άλλη, οι νομικές διατάξεις δεν έχουν καταργηθεί, ενώ οι μηχανισμοί επιβολής εξακολουθούν να υφίστανται, έστω και με διαφοροποιημένη ένταση.

Η επιλογή της κρατικής τηλεόρασης να προβάλλει γυναίκες χωρίς κάλυψη κεφαλής μπορεί να ιδωθεί ως ένδειξη τακτικής προσαρμογής: μια προσπάθεια να παρουσιαστεί ένα πρόσωπο μεγαλύτερης ανεκτικότητας, χωρίς όμως να αγγίζονται οι θεμελιώδεις δομές του συστήματος. Στο Ιράν του 2026, η εικόνα και η ουσία δεν ταυτίζονται πάντα – και συχνά κινούνται παράλληλα, χωρίς να συναντώνται.

Για τον εξωτερικό παρατηρητή, η πρόκληση είναι να μην παγιδευτεί ούτε στον απόλυτο κυνισμό ούτε στην αφελή αισιοδοξία. Οι εικόνες των γυναικών χωρίς χιτζάμπ στην κρατική τηλεόραση δεν σημαίνουν απαραίτητα μεταρρύθμιση. Δεν είναι όμως και αμελητέες. Αντικατοπτρίζουν μια κοινωνία σε μετάβαση, όπου οι πιέσεις από τα κάτω και οι υπολογισμοί από τα πάνω συνδιαμορφώνουν ένα πεδίο διαρκούς διαπραγμάτευσης.

Και ίσως εκεί, ανάμεσα στην επίσημη αφήγηση και την κοινωνική πραγματικότητα, να κρύβεται το πραγματικό ερώτημα: πόσο μπορεί να αλλάξει μια κοινωνία πριν αλλάξει και ο νόμος;