Γιατί οι φιλίες μας κάνουν πιο υγιείς και ανθεκτικούς στη ζωή

Είναι πλέον ευρέως αποδεκτό ότι οι ρομαντικές σχέσεις μπορούν να βελτιώσουν την υγεία μας και να μας βοηθήσουν να ζήσουμε περισσότερο. Αλλά ισχύει το ίδιο και για τις φιλίες; Ο Benny Shakes, κωμικός που ζει στο Nottingham της Βρετανίας, αναγκάζεται συχνά να περιορίζει τις κοινωνικές του επαφές λόγω της δουλειάς του, των ψυχικών του δυσκολιών και της εγκεφαλικής παράλυσης που αντιμετωπίζει. «Ακυρώνω συνέχεια ραντεβού με φίλους», παραδέχεται. «Η καθημερινότητα είναι εξαντλητική, ακόμα και όταν απλώς δουλεύω στον υπολογιστή».

Ευτυχώς, οι φίλοι και ο σύντροφός του κατανοούν την ανάγκη του για τακτική απομόνωση – κάτι διαφορετικό από τη μοναξιά, καθώς είναι επιλογή του. Οι φίλοι τον στηρίζουν σε πολλά επίπεδα: του θυμίζουν να παίρνει τα φάρμακά του και τον ενισχύουν σε δύσκολες ψυχολογικές περιόδους. Ωστόσο, η βοήθεια είναι αμοιβαία. Μαζί με τον φίλο του Mark Nicholas, ίδρυσαν στη διάρκεια της πανδημίας μια διαδικτυακή ομάδα για άλλους καλλιτέχνες με αναπηρία, προσφέροντας στήριξη σε πάνω από 25 άτομα που μπορούν να ζητήσουν βοήθεια όποτε τη χρειαστούν.

Παρότι οι εμπειρίες του Shakes είναι ξεχωριστές, δεν είναι ο μόνος που έχει βιώσει τις θεραπευτικές ιδιότητες της φιλίας. Από τη βελτίωση της διάθεσης έως την καλύτερη καρδιαγγειακή υγεία, οι φιλίες προσφέρουν εμφανή οφέλη τόσο στην ψυχική όσο και στη σωματική ευεξία – παρόλο που ιστορικά θεωρούνταν λιγότερο σημαντικές από τις ερωτικές ή οικογενειακές σχέσεις.

Τα επιστημονικά οφέλη της φιλίας

Η δημοσιογράφος επιστημονικών θεμάτων Lydia Denworth, συγγραφέας βιβλίου για την επιστήμη της φιλίας, εντυπωσιάζεται από το πώς η κοινωνική απομόνωση επηρεάζει το ανοσοποιητικό σύστημα. Όταν αισθανόμαστε μοναξιά, τα λευκά αιμοσφαίρια αλλάζουν συμπεριφορά, προκαλώντας περισσότερες φλεγμονές και εξασθενημένη ανοσία. «Είναι εκπληκτικό το πώς λειτουργεί το σώμα μας», σημειώνει η Denworth.

Η κοινωνική σύνδεση δεν ενισχύει μόνο το ανοσοποιητικό. Όσοι έχουν ενταγμένη κοινωνική ζωή ζουν συνήθως περισσότερο και υγιέστερα – έχουν χαμηλότερο κίνδυνο υπέρτασης, καλύτερο ύπνο και ταχύτερη ανάρρωση, σύμφωνα με σχετικές έρευνες. Αντίθετα, οι προβληματικές φιλίες αποτελούν ισχυρούς προγνωστικούς παράγοντες για χρόνιες ασθένειες, ενώ η κοινωνική απομόνωση μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο θνησιμότητας περισσότερο από το κάπνισμα ή τη χοληστερόλη.

Η Donna Turnbull, υπεύθυνη ανάπτυξης στην οργάνωση Voluntary Action Camden, τονίζει πως η κοινωνική απομόνωση επιδεινώνει σχεδόν κάθε πρόβλημα υγείας. «Αν δεν είσαι κοινωνικά ενεργός, συχνά δεν είσαι ούτε σωματικά ενεργός», επισημαίνει. Δεν είναι απαραίτητα καλύτερη η φιλία από άλλους σταθερούς κοινωνικούς δεσμούς· σημασία έχει η ποιότητα και η αμοιβαιότητα στη σχέση.

Η ερευνήτρια Saida Heshmati, ψυχολόγος στο Claremont Graduate University, διαπιστώνει ότι η ποιότητα των διαπροσωπικών σχέσεων –είτε προέρχεται από οικογένεια είτε από φίλους– έχει καθοριστική σημασία για την αγάπη και τη φροντίδα που λαμβάνουμε όταν είμαστε άρρωστοι.

Η σημασία της φιλίας στην υγεία και τη μακροζωία

Παρότι ιστορικά ο ρόλος της φιλίας στην υγεία έχει υποτιμηθεί, δεκαετίες ερευνών δείχνουν ότι αυτό ήταν λάθος. «Οι φίλοι αξίζουν μεγαλύτερο σεβασμό και δεν πρέπει να είναι πάντα τελευταία μας προτεραιότητα», προειδοποιεί η Denworth. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι φιλίες προστατεύουν περισσότερο από τον γάμο ή την οικογένεια: ανάλυση δεδομένων από 97 χώρες έδειξε ότι για τους ηλικιωμένους οι φιλίες συνδέονται ακόμη πιο στενά με την υγεία και την ευτυχία απ’ ό,τι οι οικογενειακοί δεσμοί.

Διαφορετικοί τύποι φιλίας & πολιτισμικές διαφορές

Αν και υπάρχουν κοινά μοτίβα φιλίας ανά τον κόσμο, οι περισσότερες έρευνες εστιάζουν σε εύπορες δυτικές κοινωνίες, παραμελώντας ομάδες όπως τα ΛΟΑΤΚΙ+ ή τα άτομα με αναπηρία. Η Heshmati υπογραμμίζει ότι η φιλία είναι μια εθελοντική μορφή αλληλεξάρτησης που εξελίσσεται με τον χρόνο, επηρεαζόμενη από πολιτισμικές προσδοκίες – όπως αν προτιμώνται αυθόρμητες ή τυποποιημένες αλληλεπιδράσεις ή αν η πίστη μετράει περισσότερο από την αυτονομία.

Έρευνες δείχνουν πως υπάρχει μια καμπύλη τύπου U στον χρόνο που αφιερώνουμε στους φίλους: ιδιαίτερα σημαντική στην εφηβεία για την ταυτότητα, λιγότερο έντονη στη μέση ηλικία και ξανά αυξημένη στα γηρατειά. Νευροεπιστημονικές μελέτες με λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI) δείχνουν ότι όταν αλληλεπιδρούμε με φίλους ενεργοποιούνται περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την αντίληψη των άλλων και το αίσθημα ανταμοιβής – ειδικά στην ηλικία των 15-16 ετών.

Καθώς μεγαλώνουμε, γινόμαστε πιο επιλεκτικοί στις κοινωνικές μας επαφές· διατηρούμε κυρίως όσες ωφελούν ψυχικά και σωματικά. Ωστόσο, ακόμη και οι περιστασιακές φιλίες έχουν αξία: τα αδύναμα δεσμά διευρύνουν τις πληροφορίες που λαμβάνουμε, ενώ οι δυνατές φιλίες παρέχουν ουσιαστική στήριξη.

Η ποικιλία στις φιλίες φαίνεται επίσης ωφέλιμη για την υγεία – μπορεί ακόμη και να ενισχύσει την άμυνα απέναντι σε ιώσεις. Η Heshmati σημειώνει πως ακόμη κι οι πιο χαλαρές φιλίες αξίζει να διατηρούνται αν υπάρχει συμφωνία στις προσδοκίες.

Πρακτικές συνέπειες & επιστημονικά συμπεράσματα

Έρευνες δείχνουν σύνδεση μεταξύ του χρόνου που περνάμε με φίλους και της αντίδρασης του εγκεφάλου στην κοινωνική απόρριψη: μαθητές στο Λος Άντζελες που αφιέρωναν περισσότερο χρόνο σε φίλους εμφάνιζαν μικρότερη ευαισθησία στον κοινωνικό αποκλεισμό ακόμα και δύο χρόνια αργότερα.

Παρότι χρειάζεται περισσότερη έρευνα για τα νευρωνικά μονοπάτια πίσω από αυτά τα ευρήματα –ιδιαίτερα σε ασθενείς με κατάθλιψη– είναι σαφές πως η καλλιέργεια φιλιών πρέπει να διαρκεί μια ζωή. Η Denworth προειδοποιεί: «Είναι λάθος να περιμένουμε ως τα 50 ή 60 για να επενδύσουμε στις φιλίες μας». Οι πιέσεις εργασίας ή οικογένειας συχνά τις βάζουν σε δεύτερη μοίρα· όμως πρόκειται για μια δεξιότητα που πρέπει να εξασκείται συνεχώς.

Κλινικά, αυτό σημαίνει πως παρεμβάσεις κατά της μοναξιάς δεν πρέπει να στοχεύουν μόνο στους ηλικιωμένους. Αν και κάποιοι γιατροί ρωτούν τους μεγαλύτερους ασθενείς τους για τις φιλίες τους λόγω της προστασίας έναντι της άνοιας, όλοι μπορούν να ωφεληθούν. Η «κοινωνική συνταγογράφηση» –όπου οι γιατροί προτείνουν συμμετοχή σε δραστηριότητες αντί ή συμπληρωματικά στη φαρμακευτική αγωγή– εφαρμόζεται κυρίως στους ηλικιωμένους αλλά μπορεί να ωφελήσει κάθε ηλικία.

Η Turnbull έχει δει σημαντικά οφέλη από τη συμμετοχή των κατοίκων του Camden σε εθελοντισμό ή ομάδες περιπάτου: κάποιοι σταματούν αντικαταθλιπτικά (πάντα με ιατρική επίβλεψη). Η μεγαλύτερη ζήτηση αφορά μακροχρόνια προγράμματα που οδηγούν σε σταθερές φιλίες· αυτό ενισχύει τα κοινωνικά δίκτυα και διευκολύνει την αντιμετώπιση προβλημάτων υγείας ή ακόμα και ζητημάτων όπως η στέγαση.

Ωστόσο, η κοινωνική συνταγογράφηση δεν αποτελεί πανάκεια ούτε είναι οικονομικά προσβάσιμη για όλους – το κόστος ζωής περιορίζει σημαντικά τις δυνατότητες κοινωνικοποίησης ακόμη κι ένα απλό έξοδο όπως ένας καφές μπορεί να αποτελεί εμπόδιο.

Γενικότερα, ενώ χρειάζονται πιο συστηματικά στοιχεία για το ποιες παρεμβάσεις λειτουργούν καλύτερα όσον αφορά τη φιλία ως μέσο βελτίωσης της υγείας, υπάρχουν απλά βήματα που όλοι μπορούμε να κάνουμε τώρα: να μην θεωρούμε τους φίλους δεδομένους. Όπως λέει η Denworth: «Ο χρόνος μας είναι περιορισμένος κι η φιλία απαιτεί επένδυση». Αυτή η επένδυση δεν είναι πάντα εύκολη αλλά αποδίδει σημαντικά οφέλη.

Ο Shakes θυμάται πως όταν οι γιατροί κατάλαβαν την ψυχική του κατάσταση τον συμβούλεψαν να αρχίσει να βρίσκει φίλους: «Δεν καταλάβαινα τι σημαίνει αυτό τότε», εξομολογείται. «Μου πήρε 18 χρόνια να καταλάβω την κατάστασή μου, την ψυχική μου υγεία και πώς να βρω τη σωστή ισορροπία ανάμεσα στους φίλους και τη φροντίδα».

Πηγή: bbc.com