Τα social media γίνονται επιτέλους ακατάλληλα δια ανηλίκους… Όχι όμως παντού

Η χρήση των social media από ανήλικους βρίσκεται όλο και περισσότερο στο επίκεντρο διεθνών συζητήσεων, καθώς κράτη και οργανισμοί προσπαθούν να περιορίσουν τους κινδύνους που συνδέονται με τον εθισμό, την έκθεση σε ακατάλληλο περιεχόμενο και τη συλλογή προσωπικών δεδομένων.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το νομικό πλαίσιο καθορίζεται από τον GDPR, σύμφωνα με τον οποίο απαιτείται γονική συναίνεση για τη δημιουργία λογαριασμού από παιδιά κάτω των 16 ετών, με τα κράτη-μέλη να έχουν τη δυνατότητα να μειώσουν το όριο έως τα 13. Στην πράξη, οι περισσότερες πλατφόρμες επιτρέπουν λογαριασμούς από τα 13 έτη, με ειδικές ρυθμίσεις ασφαλείας για ανήλικους χρήστες.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο νόμος COPPA απαγορεύει τη συλλογή προσωπικών δεδομένων από παιδιά κάτω των 13 ετών χωρίς γονική άδεια, γεγονός που έχει οδηγήσει τα social media να υιοθετούν αυτό το ηλικιακό όριο ως ελάχιστο.

Ιδιαίτερα αυστηρή είναι η πολιτική στην Κίνα, όπου οι ανήλικοι υπόκεινται σε χρονικούς περιορισμούς χρήσης social media και διαδικτυακών παιχνιδιών, με κρατικό έλεγχο ταυτοποίησης και περιεχομένου. Αντίστοιχα μέτρα εφαρμόζονται και σε άλλες ασιατικές χώρες, όπως η Νότια Κορέα και η Ιαπωνία, κυρίως για τη νυχτερινή χρήση.

Σε χώρες όπως η Γαλλία, η Ισπανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, ενισχύεται η υποχρεωτική γονική συναίνεση και περιορίζεται η στοχευμένη διαφήμιση προς ανήλικους, ενώ η Αυστραλία εξετάζει ακόμη αυστηρότερες παρεμβάσεις στον τρόπο λειτουργίας των αλγορίθμων.

Συνολικά, παρότι τα social media δεν απαγορεύονται πλήρως στους ανήλικους στις περισσότερες χώρες, η διεθνής τάση είναι σαφής: περισσότερος έλεγχος, αυστηρότερα όρια ηλικίας, μεγαλύτερη ευθύνη των πλατφορμών και ενεργός ρόλος των γονέων.

Τι ισχύει στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, η χρήση των social media από ανήλικους ρυθμίζεται από το ευρωπαϊκό πλαίσιο του GDPR, με ειδική πρόβλεψη στο ελληνικό δίκαιο. Συγκεκριμένα, το όριο ψηφιακής συναίνεσης έχει οριστεί στα 15 έτη. Αυτό σημαίνει ότι παιδιά κάτω των 15 ετών μπορούν να δημιουργήσουν λογαριασμό σε social media μόνο με γονική ή κηδεμονική συναίνεση.

Παρά το νομικό πλαίσιο, στην πράξη οι περισσότερες πλατφόρμες, όπως Instagram, TikTok και Snapchat, θέτουν ως ελάχιστο όριο ηλικίας τα 13 έτη, βασιζόμενες σε δήλωση ηλικίας του χρήστη, χωρίς αυστηρό μηχανισμό ελέγχου. Έτσι, η τήρηση των κανόνων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ειλικρίνεια των ανηλίκων και την επίβλεψη των γονέων.

Τα τελευταία χρόνια, η ελληνική πολιτεία έχει αυξήσει την έμφαση στην προστασία των ανηλίκων στο διαδίκτυο, με καμπάνιες ενημέρωσης για τον εθισμό στα social media, το cyberbullying και την έκθεση σε ακατάλληλο περιεχόμενο. Παράλληλα, ενθαρρύνεται η χρήση εργαλείων γονικού ελέγχου και περιορισμών χρόνου οθόνης.

Δεν υπάρχει μέχρι στιγμής στην Ελλάδα καθολική απαγόρευση χρήσης social media από ανήλικους, ούτε χρονικά όρια πρόσβασης όπως σε άλλες χώρες. Ωστόσο, τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο εξετάζονται αυστηρότερες παρεμβάσεις, κυρίως σε ό,τι αφορά τη στοχευμένη διαφήμιση, τους αλγορίθμους και την ψυχική υγεία των παιδιών.

Συμπερασματικά, στην Ελλάδα τα social media επιτρέπονται στους ανήλικους, αλλά με νομικό όριο τα 15 έτη χωρίς γονική συναίνεση, με την ευθύνη προστασίας να μοιράζεται ανάμεσα στο κράτος, τις πλατφόρμες και – κυρίως – την οικογένεια.

Οδηγός για γονείς

Η παρουσία των παιδιών στα social media είναι πλέον καθημερινότητα. Παρότι δεν μπορεί πάντα να αποφευχθεί, μπορεί να γίνει πιο ασφαλής με σωστή ενημέρωση και γονική επίβλεψη.

1. Γνωρίστε τι χρησιμοποιεί το παιδί

Μάθετε ποιες πλατφόρμες χρησιμοποιεί (TikTok, Instagram, Snapchat), τι είδους περιεχόμενο βλέπει και πόσο χρόνο περνά σε αυτές. Η άγνοια αυξάνει τον κίνδυνο.

2. Συζητήστε, μην απαγορεύετε μόνο

Η ανοιχτή συζήτηση είναι πιο αποτελεσματική από τις απόλυτες απαγορεύσεις. Εξηγήστε τους κινδύνους:

• διαδικτυακός εκφοβισμός (cyberbullying)
• επαφή με αγνώστους
• ακατάλληλο περιεχόμενο
• εθισμός

3. Ρυθμίστε τα εργαλεία γονικού ελέγχου

Χρησιμοποιήστε:

• Family Link (Android)
• Screen Time (iOS)
• ενσωματωμένα φίλτρα σε TikTok & Instagram

Ορίστε όρια χρόνου και περιορίστε ποιος μπορεί να στέλνει μηνύματα.

4. Κάντε τα προφίλ ιδιωτικά

Βεβαιωθείτε ότι:

• ο λογαριασμός είναι ιδιωτικός
• δεν εμφανίζονται προσωπικά στοιχεία
• οι φίλοι/ακόλουθοι είναι γνωστοί

5. Δώστε έμφαση στην ιδιωτικότητα

Εξηγήστε ότι:

• δεν μοιραζόμαστε τοποθεσία
• δεν στέλνουμε φωτογραφίες σε αγνώστους
• ό,τι ανεβαίνει στο διαδίκτυο μένει

6. Προσέξτε σημάδια κινδύνου

Ανησυχήστε αν δείτε:

• απότομη αλλαγή συμπεριφοράς
• άγχος ή απομόνωση
• υπερβολική χρήση κινητού
• μυστικότητα ή φόβο

7. Δώστε το σωστό παράδειγμα

Τα παιδιά μιμούνται. Αν ο γονιός είναι συνεχώς στο κινητό, δύσκολα θα πείσει για μέτρο.

8. Γνωρίστε το νομικό πλαίσιο

Στην Ελλάδα:

• κάτω των 15 ετών απαιτείται γονική συναίνεση
• οι πλατφόρμες θέτουν όριο τα 13 έτη, αλλά ο έλεγχος είναι περιορισμένος

9. Πού να απευθυνθείτε για βοήθεια

• SaferInternet4Kids.gr
• Γραμμή Υποστήριξης 210 6007686
• Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος

Συμπέρασμα

Τα social media δεν είναι από μόνα τους ο εχθρός. Χωρίς καθοδήγηση όμως, μπορεί να γίνουν επικίνδυνα. Ο ρόλος του γονέα δεν είναι ο έλεγχος, αλλά η καθοδήγηση, η παρουσία και η εμπιστοσύνη.

Απαγορεύσεις, έλεγχος και πολιτική σκοπιμότητα

Σε αρκετές χώρες του κόσμου η χρήση των social media δεν είναι ελεύθερη, καθώς επιβάλλονται περιορισμοί ή και πλήρεις απαγορεύσεις, κυρίως για λόγους πολιτικού ελέγχου, ασφάλειας ή λογοκρισίας της πληροφορίας.

Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση είναι η Κίνα, όπου πλατφόρμες όπως Facebook, Instagram, X (Twitter), YouTube, WhatsApp και το δυτικό TikTok είναι πλήρως απαγορευμένες. Αντί αυτών λειτουργούν κρατικά ελεγχόμενες εφαρμογές, όπως το Douyin. Αντίστοιχα, στη Βόρεια Κορέα δεν υπάρχει ουσιαστικά καμία πρόσβαση σε διεθνή social media.

Στο Ιράν, αρκετές πλατφόρμες όπως Facebook, X και TikTok είναι μπλοκαρισμένες, ενώ το Instagram και το WhatsApp λειτουργούν με περιορισμούς και συχνά διακόπτονται σε περιόδους κοινωνικών αναταραχών. Παρόμοια εικόνα παρουσιάζει το Τουρκμενιστάν, όπου τα περισσότερα social media είναι σχεδόν μόνιμα απαγορευμένα.

Στη Ρωσία, μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, το Facebook και το Instagram έχουν απαγορευτεί, ενώ το X και το YouTube λειτουργούν με σοβαρούς περιορισμούς και επιβράδυνση. Στο Βιετνάμ τα social media είναι προσβάσιμα, αλλά υπό αυστηρή κρατική εποπτεία και λογοκρισία περιεχομένου.

Χώρες όπως η Τουρκία, το Πακιστάν, η Ινδία, η Αίγυπτος και η Αιθιοπία επιβάλλουν κατά διαστήματα προσωρινούς περιορισμούς ή μπλοκαρίσματα, κυρίως σε περιόδους εκλογών, διαδηλώσεων ή πολιτικών κρίσεων. Ειδικά η Τουρκία έχει επανειλημμένα περιορίσει την πρόσβαση σε X, Instagram και TikTok.

Όσον αφορά το TikTok, έχει απαγορευτεί πλήρως στην Ινδία και στο Αφγανιστάν, ενώ σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, ο Καναδάς και κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν απαγορεύεται γενικά, αλλά έχει περιοριστεί η χρήση του σε κυβερνητικές και δημόσιες συσκευές για λόγους ασφαλείας.

Αντίθετα, στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στις ΗΠΑ, στον Καναδά, στην Ιαπωνία και στην Αυστραλία, τα social media λειτουργούν ελεύθερα, χωρίς κρατικές απαγορεύσεις, με τους περιορισμούς να αφορούν κυρίως ζητήματα προστασίας προσωπικών δεδομένων και ανηλίκων.

Συνολικά, ο βαθμός ελευθερίας στα social media διαφέρει σημαντικά από χώρα σε χώρα, με τον αυστηρότερο έλεγχο να εντοπίζεται σε αυταρχικά καθεστώτα και τους πιο ήπιους ή προσωρινούς περιορισμούς να εμφανίζονται σε δημοκρατικές χώρες μόνο σε περιόδους κρίσης. Σήμερα υπάρχουν περιορισμοί ή απαγορεύσεις στα social media σε αρκετές χώρες, κυρίως για λόγους πολιτικούς, ελέγχου πληροφορίας ή ασφάλειας