Τι θα κάναμε χωρίς τη δουλειά ως κοινωνική επιταγή που οργανώνει τη ζωή μας; Το σενάριο ίσως είναι πιο κοντά απ’ ότι νομίζουμε

Η κατάρρευση της αγοράς εργασίας θέτει ερωτήματα για το νόημα της δουλειάς και τις αξίες της κοινωνίας μας. Ακόμη κι αν η δουλειά είναι δύσκολη, είμαστε σίγουροι ότι δίνει νόημα, σκοπό και δομή στη ζωή μας – τουλάχιστον μας σηκώνει από το κρεβάτι, πληρώνει τους λογαριασμούς, μας κάνει υπεύθυνους και μας κρατά μακριά από την πρωινή τηλεόραση.

Η εργασία είναι το ΑΛΦΑ και το ΩΜΕΓΑ. Εδώ και αιώνες – από το 1650 τουλάχιστον – πιστεύουμε ότι χτίζει χαρακτήρα (ακρίβεια, πρωτοβουλία, ειλικρίνεια, αυτοπειθαρχία κ.λπ.). Πιστεύουμε επίσης ότι η αγορά εργασίας λειτουργεί σχετικά αποτελεσματικά στην κατανομή ευκαιριών και εισοδημάτων. Ακόμη κι αν η δουλειά είναι δύσκολη, είμαστε σίγουροι ότι δίνει νόημα, σκοπό και δομή στη ζωή μας – τουλάχιστον μας σηκώνει από το κρεβάτι, πληρώνει τους λογαριασμούς, μας κάνει υπεύθυνους και μας κρατά μακριά από την πρωινή τηλεόραση.

• Όμως αυτές οι πεποιθήσεις πλέον δεν είναι πειστικές. Έχουν καταντήσει γελοίες, γιατί δεν υπάρχει αρκετή εργασία για όλους και ό,τι απομένει δεν φτάνει για να ζήσεις – εκτός αν βρεις δουλειά ως διακινητής ναρκωτικών ή τραπεζίτης στη Wall Street, δηλαδή γκάνγκστερ με τον έναν ή τον άλλο τρόπο.

Σήμερα, όλοι – από αριστερά έως δεξιά, από τον οικονομολόγο Dean Baker μέχρι τον κοινωνιολόγο Arthur C Brooks, από τον Bernie Sanders ως τον Donald Trump – μιλούν για την ανάγκη «πλήρους απασχόλησης», λες και μια δουλειά είναι αυταπόδεικτα καλό πράγμα, ανεξάρτητα από το πόσο επικίνδυνη ή υποτιμητική είναι. Όμως η «πλήρης απασχόληση» δεν θα αποκαταστήσει την πίστη μας στη σκληρή δουλειά ή στη δικαιοσύνη των κανόνων. Το επίσημο ποσοστό ανεργίας στις ΗΠΑ είναι ήδη κάτω από 6%, πολύ κοντά σε αυτό που οι οικονομολόγοι αποκαλούσαν κάποτε «πλήρη απασχόληση», αλλά η ανισότητα στα εισοδήματα παραμένει αμετάβλητη. Κακοπληρωμένες δουλειές για όλους δεν λύνουν τα κοινωνικά προβλήματα που αντιμετωπίζουμε.

Μην με πιστεύετε απλά – δείτε τα νούμερα. Ήδη το ένα τέταρτο των ενηλίκων που εργάζονται στις ΗΠΑ αμείβεται με μισθούς κάτω από το επίσημο όριο φτώχειας, ενώ το ένα πέμπτο των παιδιών ζει στη φτώχεια. Σχεδόν οι μισοί εργαζόμενοι ενήλικες δικαιούνται κουπόνια σίτισης (αν και πολλοί δεν τα ζητούν καν). Η αγορά εργασίας έχει καταρρεύσει, όπως και τόσες άλλες.

Η επιστροφή των «ζόμπι» θέσεων εργασίας

Οι δουλειές που χάθηκαν στη Μεγάλη Ύφεση δεν πρόκειται να επιστρέψουν – ο καθαρός αριθμός θέσεων εργασίας από το 2000 παραμένει στο μηδέν – και αν επιστρέψουν θα είναι «ζόμπι»: περιστασιακές, μερικής απασχόλησης ή με τον κατώτατο μισθό, όπου ο εργοδότης αλλάζει τη βάρδια σου κάθε εβδομάδα. Καλωσορίσατε στη Wal-Mart, όπου τα κουπόνια σίτισης θεωρούνται προνόμιο.

Και μην μου πείτε ότι μια αύξηση του κατώτατου μισθού στα 15 δολάρια την ώρα λύνει το πρόβλημα. Η ηθική διάσταση του κινήματος είναι προφανής. Όμως με αυτόν τον μισθό περνάς πάνω από το όριο φτώχειας μόνο αν δουλεύεις 29 ώρες την εβδομάδα. Ο σημερινός ομοσπονδιακός κατώτατος μισθός είναι 7,25 δολάρια. Για να φτάσεις το όριο φτώχειας με 40 ώρες εργασίας χρειάζεσαι τουλάχιστον 10 δολάρια την ώρα. Ποιο είναι λοιπόν το νόημα να παίρνεις μισθό που δεν επαρκεί για να ζήσεις;

Αλλά μήπως η τρέχουσα κρίση είναι απλώς μια φάση του οικονομικού κύκλου; Τι θα γίνει στο μέλλον; Οι απαισιόδοξοι πάντα διαψεύδονταν στο παρελθόν χάρη στην άνοδο της παραγωγικότητας και τις νέες ευκαιρίες. Όμως τώρα τα δεδομένα των τελευταίων πενήντα ετών –και οι προβλέψεις για τα επόμενα πενήντα– είναι τόσο ισχυρά όσο εκείνα της κλιματικής αλλαγής: μπορείς να τα αρνηθείς, αλλά θα ακουστείς ανόητος.

Τεχνολογία και ο κίνδυνος της αυτοματοποίησης

Οι οικονομολόγοι της Οξφόρδης, που μελετούν τις τάσεις στην απασχόληση, εκτιμούν ότι σχεδόν οι μισές υπάρχουσες θέσεις εργασίας – ακόμα κι εκείνες που απαιτούν «μη τυπικές γνωστικές δεξιότητες» – κινδυνεύουν να εξαφανιστούν λόγω αυτοματοποίησης μέσα σε 20 χρόνια. Αυτές οι διαπιστώσεις βασίζονται σε συμπεράσματα δύο οικονομολόγων του MIT, στο βιβλίο Race Against the Machine (2011). Παράλληλα, οι τεχνολογικοί ηγέτες της Silicon Valley, στα TED talks τους, μιλούν πλέον για «περιττούς ανθρώπους» εξαιτίας αυτής της διαδικασίας αυτοματοποίησης. Το βιβλίο Rise of the Robots που αναφέρεται σε αυτές τις πηγές αποτελεί κοινωνική επιστήμη και όχι επιστημονική φαντασία.

Έτσι η Μεγάλη Ύφεση – που δεν έχει τελειώσει πραγματικά – είναι τόσο ηθική κρίση όσο και οικονομική καταστροφή. Θα μπορούσε κανείς να τη χαρακτηρίσει ακόμη και πνευματικό αδιέξοδο: μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε ποια κοινωνικά στηρίγματα πέραν της εργασίας μπορούν να χτίσουν χαρακτήρα – ή αν ο χαρακτήρας είναι κάτι που πρέπει πλέον να επιδιώκουμε διαφορετικά. Γι’ αυτό αποτελεί και διανοητική ευκαιρία: μας ωθεί να φανταστούμε έναν κόσμο όπου η εργασία δεν χτίζει τον χαρακτήρα μας ούτε καθορίζει τα εισοδήματά μας ή τη ζωή μας.

Τι θα κάνατε αν δεν χρειαζόταν να δουλέψετε για να λάβετε εισόδημα; Με άλλα λόγια: ως εδώ! Φτάνει πια με τη δουλειά.

Τι έρχεται μετά την εργασία;

Σίγουρα αυτή η κρίση μας κάνει να αναρωτηθούμε: τι ακολουθεί μετά την εργασία; Τι θα κάναμε χωρίς τη δουλειά ως εξωτερικό πειθαρχικό μηχανισμό που οργανώνει τη ζωή μας – χωρίς αυτή την κοινωνική επιταγή που μας σηκώνει κάθε πρωί για το εργοστάσιο, το γραφείο, το κατάστημα ή την αποθήκη; Τι θα γινόταν αν λαμβάναμε εισόδημα χωρίς να εργαζόμαστε;

Και πώς θα ήταν η κοινωνία αν δεν χρειαζόταν να «κερδίζουμε» τα προς το ζην; Θα καθόμασταν στα Starbucks με ανοιχτούς φορητούς υπολογιστές; Θα γινόμασταν εθελοντές σε υποανάπτυκτες περιοχές όπως το Μισισιπί; Ή μήπως θα καπνίζαμε χασίς βλέποντας ριάλιτι όλη μέρα;

Δεν πρόκειται για θεωρητική άσκηση· αυτά είναι πρακτικά ερωτήματα αφού δεν υπάρχουν αρκετές δουλειές. Πρέπει λοιπόν να πάμε ακόμη πιο μακριά: Πώς μπορεί κάποιος να ζήσει χωρίς εργασία; Μπορείς να λαμβάνεις εισόδημα χωρίς να δουλεύεις; Είναι εφικτό – κι ακόμη περισσότερο: είναι ηθικό; Αν έχεις μεγαλώσει πιστεύοντας ότι η αξία σου μετριέται από τη δουλειά σου – όπως οι περισσότεροι από εμάς – μήπως νιώθεις ότι κλέβεις όταν παίρνεις κάτι χωρίς κόπο;

Επιδόματα: Η νέα πηγή εισοδήματος

Έχουμε ήδη κάποιες απαντήσεις γιατί όλοι λίγο-πολύ λαμβάνουμε επιδόματα. Το συντομότερα αυξανόμενο κομμάτι του οικογενειακού εισοδήματος στις ΗΠΑ μετά το 1959 ήταν οι «μεταβιβαστικές πληρωμές» από το κράτος. Στην αυγή του 21ου αιώνα, το 20% όλων των οικογενειακών εισοδημάτων προερχόταν από τέτοιες πηγές – δηλαδή επιδόματα ή «δικαιώματα». Χωρίς αυτή τη στήριξη, οι μισοί ενήλικοι εργαζόμενοι πλήρους απασχόλησης θα ζούσαν κάτω από το όριο φτώχειας και οι περισσότεροι Αμερικανοί εργαζόμενοι θα δικαιούνταν κουπόνια σίτισης.

Όμως αυτά τα επιδόματα και τα «δικαιώματα» είναι βιώσιμα οικονομικά ή ηθικά; Τα διευρύνοντας ενισχύουμε την τεμπελιά ή ανοίγουμε συζήτηση για τις βασικές αρχές της καλής ζωής;

Οι μεταβιβαστικές πληρωμές αλλά και τα μπόνους της Wall Street (παράδειγμα του «κάτι για το τίποτα») μας έδειξαν πως μπορείς να αποδεσμεύσεις το εισόδημα από την παραγωγή αγαθών. Τώρα όμως πρέπει να ξανασκεφτούμε αυτό το μάθημα βλέποντας κατάματα το τέλος της εργασίας. Όπως κι αν υπολογίσουμε τον ομοσπονδιακό προϋπολογισμό, μπορούμε οικονομικά να είμαστε ο προστάτης του αδελφού μας. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε αλλά πώς επιλέγουμε να είμαστε.

Μπορούμε εύκολα να χρηματοδοτήσουμε αυτά τα προγράμματα:

Aυξάνουμε το πλαφόν στην εισφορά Κοινωνικής Ασφάλισης (σήμερα στα $127.200) και αυξάνουμε τους φόρους στα εταιρικά κέρδη, ανατρέποντας τη «Reagan Revolution». Αυτά τα δύο βήματα λύνουν ένα ψεύτικο δημοσιονομικό πρόβλημα και δημιουργούν περίσσευμα εκεί όπου τώρα βλέπουμε ηθικό έλλειμμα.

Eταιρείες & φορολογία: Μύθοι και πραγματικότητα

Θα πείτε ίσως – μαζί με κάθε οικονομολόγο από τον Dean Baker ως τον Greg Mankiw – πως η αύξηση φόρων στις εταιρείες λειτουργεί αποτρεπτικά στις επενδύσεις και άρα στη δημιουργία θέσεων εργασίας ή πως ωθεί τις εταιρείες στο εξωτερικό όπου οι φόροι είναι χαμηλότεροι.

Aυτό όμως δεν ισχύει:

Oι πολυεθνικές εταιρείες δραστηριοποιούνται παγκοσμίως εδώ και δεκαετίες.

Tη δεκαετία του ’70 και ’80 πριν τις μειώσεις φόρων του Reagan περίπου 60% των εισαγόμενων βιομηχανικών προϊόντων παράγονταν ήδη στο εξωτερικό από αμερικανικές εταιρείες· σήμερα αυτό έχει αυξηθεί λίγο μόνο.

Tο πρόβλημα δεν είναι οι Κινέζοι εργάτες αλλά η παράλογη λογιστική των εταιρειών.

Aυτό δείχνει γιατί η απόφαση Citizens United (2010), που εξίσωνε τη χρηματοδότηση προεκλογικών εκστρατειών με την ελευθερία λόγου, ήταν γελοία: τα χρήματα δεν είναι λόγος περισσότερο απ’ όσο ο θόρυβος είναι νόημα. Το Ανώτατο Δικαστήριο δημιούργησε ένα νέο «πρόσωπο», πιο τρομακτικό κι απ’ όσα βλέπουμε στον κινηματογράφο (Frankenstein, Balde Runner, Transformers).

Tελικά όμως:

Tις περισσότερες θέσεις εργασίας δεν τις δημιουργεί ο ιδιωτικός εταιρικός τομέας· επομένως η αύξηση φόρων στα εταιρικά κέρδη δεν επηρεάζει ουσιαστικά την απασχόληση. Από τη δεκαετία του ’20 έχουμε ανάπτυξη ακόμα κι όταν οι ιδιωτικές επενδύσεις μειώνονται δραματικά· δηλαδή τα κέρδη έχουν αξία κυρίως ως ένδειξη υγείας μιας επιχείρησης προς τους μετόχους – όχι ως αναγκαίο μέσο επέκτασης ή πρόσληψης προσωπικού (το απέδειξε πρόσφατα περίτρανα η ιστορία της Apple).

Eργασία & χαρακτήρας: Μύθος ή πραγματικότητα;

Aποδεικνύεται πως η οικοδόμηση χαρακτήρα μέσω εργασίας μοιάζει παράλογη όταν βλέπεις πως «το έγκλημα πληρώνει». Γιατί λοιπόν να μην γίνεις κι εσύ γκάνγκστερ;

Mια τέτοια οικονομική κρίση όπως η Μεγάλη Ύφεση αποτελεί επίσης ηθικό πρόβλημα και διανοητικό σταυροδρόμι. Επειδή έχουμε επενδύσει τόσα πολλά στη σημασία της εργασίας ώστε όταν αυτή καταρρέει τόσο θεαματικά δυσκολευόμαστε να ξαναδώσουμε νόημα στην ίδια τη ζωή μας ή στις αγορές γενικότερα.

Kαι όταν λέω «εμείς» εννοώ όλους: αριστερούς-δεξιούς· όλοι θέλουν τους Αμερικανούς πίσω στη δουλειά με κάθε τρόπο· στόχος όλων παραμένει η «πλήρης απασχόληση». Οι διαφορές τους αφορούν μόνο τα μέσα.

Mεταβολές στην έννοια της εργασίας & φύλου

Kαθένας υπερασπίζεται τα οφέλη της εργασίας ακριβώς όταν αυτή εξαφανίζεται ως αξία. Η επίτευξη «πλήρους απασχόλησης» γίνεται διμερής στόχος ακριβώς όταν καθίσταται ανέφικτη αλλά κι άνευ αντικειμένου – όπως συνέβαινε κάποτε με τη δουλεία ή τον φυλετικό διαχωρισμό.

Aυτό συμβαίνει επειδή στις σύγχρονες αγορές εργασίας έχουμε μάθει να συνδέουμε την ίδια την έννοια της καλής ζωής με τη δουλειά· ήταν ο τρόπος μας ν’ αντιστεκόμαστε στον θάνατο κατασκευάζοντας πράγματα που διαρκούν πέρα από εμάς.

Kαι δείτε πόσο ευρύ είναι αυτό: H εργασία διαχώρισε άνδρες-γυναίκες (πατέρας-κουβαλητής), μετά ξαναένωσε ή μπέρδεψε αυτούς τους ρόλους όσο άλλαζαν οι αγορές εργασίας και αντιλήψεις για τη σεξουαλικότητα· πλέον καθώς μειώνεται η κοινωνικά αναγκαία εργασία, αυτό που λέγαμε γυναικεία εργασία (εκπαίδευση, υγεία, υπηρεσίες) γίνεται βασικός παραγωγικός κλάδος αντί για περιφερειακή δραστηριότητα.

Eργασία & φυλετικός καπιταλισμός

Kατά τους ιστορικούς, μέσω της εργασίας οικοδομήθηκε ο λεγόμενος «φυλετικός καπιταλισμός» στις ΗΠΑ: σκλαβιά, καταναγκαστική εργασία φυλακισμένων, sharecropping κι έπειτα διαχωρισμένες αγορές εργασίας δημιούργησαν ένα σύστημα δήθεν ελεύθερης αγοράς πάνω στα σώματα των μαύρων πολιτών· πάντα υπήρχαν εμπόδια στην ισότητα ευκαιριών.

Kαι παρότι συχνά συνεπαγόταν υποταγή κι ανισότητα, για πολλούς ανθρώπους η εργασία παρέμεινε χώρος έκφρασης βαθύτερης επιθυμίας για αυτονομία κι αυτάρκεια· ορίζαμε πάντα τους εαυτούς μας μέσα από αυτό που παράγαμε.

Tέλος εποχής & ανθρώπινη φύση

Mα πλέον ξέρουμε πως αυτή η αυτοαντίληψη οδηγεί στην παράλογη ιδέα ότι αξίζεις όσο σε αξιολογεί χρηματικά η αγορά εργασίας· μια αντίληψη που οδηγεί σε ατέρμονη μεγέθυνση κι οικολογική καταστροφή.

Mέχρι τώρα αυτή η αρχή έκανε το Αμερικανικό Όνειρο να φαίνεται λογικό:

“Δούλεψε σκληρά, παίξε τίμια κι ανταμείψου”, “Παίρνεις όσα αξίζεις”… Πλέον όμως όλα αυτά μοιάζουν παραίσθηση.

Aυτή η εμμονή στην παραγωγικότητα βλάπτει τόσο τη δημόσια υγεία όσο και τον πλανήτη:

Kάνει τους ανθρώπους δυστυχείς επειδή προσπαθούν ν’ ανταποκριθούν σε κάτι ανέφικτο· όπως είπε ο νομπελίστας οικονομολόγος Angus Deaton, πολλοί λευκοί στον Νότο πεθαίνουν νωρίτερα επειδή έχουν “χάσει το αφήγημα της ζωής τους” μαζί με την πίστη στο Αμερικανικό Όνειρο.

Mια νέα εποχή νοήματος πέρα από τη δουλειά

Tο τέλος της εργασίας εγείρει θεμελιώδη ερωτήματα για τον άνθρωπο: τι στόχους θα επιλέγαμε αν ο χρόνος μας ήταν δικός μας; Τι νέες δυνατότητες θ’ αποκαλύπτονταν; Πώς θ’ άλλαζε ακόμη κι η ανθρώπινη φύση καθώς ο αρχαίος προνόμιο της σχόλης γίνεται κοινός τόπος;

Ο Freud υποστήριζε ότι αγάπη & εργασία είναι απαραίτητα στοιχεία υγείας:

Aλλά μπορεί άραγε ν’ αντέξει η αγάπη χωρίς την εργασία ως πυλώνα μιας καλής ζωής; Μπορούμε ν’ αφήσουμε τους ανθρώπους να λαμβάνουν “κάτι χωρίς αντίτιμο” αντιμετωπίζοντάς τους πάντα ως αδέλφια σε μια αγαπημένη κοινότητα; Μπορούμε ν’ φανταστούμε μια στιγμή όπου γνωρίζοντας κάποιον νέο σε πάρτι (ή online), ΔΕΝ θα ρωτήσουμε “και τι δουλειά κάνεις;” ;

Aπαντήσεις δεν υπάρχουν όσο αρνούμαστε ότι σήμερα για εμάς… εργασία σημαίνει τα πάντα — κι ότι στο εξής ίσως αυτό πάψει να ισχύει.

Πηγή