Τι σε κάνει πιό έξυπνο; Το σκάκι, η Monopoly, ή τα video games;
Το ερώτημα αν τα παιχνίδια —και ειδικά το σκάκι ή τα video games— μας κάνουν πραγματικά πιο έξυπνους επανέρχεται συχνά, ιδίως σε περιόδους χαλάρωσης όπως οι γιορτές. Η απάντηση της επιστήμης, όμως, όπως αναφέρει το Popular Science, είναι λιγότερο ρομαντική και πιο σύνθετη από όσο θα περίμενε κανείς: τα παιχνίδια δεν αυξάνουν γενικά την ευφυΐα, αλλά μπορούν να ενισχύσουν συγκεκριμένες γνωστικές δεξιότητες, ανάλογα με το είδος τους.
Ο γνωστικός επιστήμονας Φερνάν Γκομπέ, ειδικός στην ψυχολογία των επιτραπέζιων παιχνιδιών, απορρίπτει ευθέως την ιδέα ότι υπάρχει κάποιο παιχνίδι που «σε κάνει πιο έξυπνο». Ακόμη και το σκάκι, το οποίο συχνά θεωρείται συνώνυμο της υψηλής νοημοσύνης, παρουσιάζει απλώς μια μέτρια συσχέτιση με διάφορους δείκτες ευφυΐας. Κατά τον Γκομπέ, αυτό δεν σημαίνει ότι το σκάκι αυξάνει την εξυπνάδα, αλλά ότι άτομα με υψηλότερη γνωστική ικανότητα τείνουν να έλκονται περισσότερο από τέτοιες δραστηριότητες.
Αυτό δεν καθιστά τα παιχνίδια γνωστικά άχρηστα. Αντιθέτως, αναπτύσσουν δεξιότητες «ειδικού πεδίου». Ένα παιχνίδι όπως το Monopoly, για παράδειγμα, δεν σε κάνει γενικά πιο έξυπνο, αλλά μπορεί να ενισχύσει τη μαθηματική σκέψη ή την κατανόηση βασικών οικονομικών εννοιών. Κλασικά παιχνίδια στρατηγικής, όπως το σκάκι ή το Go, καλλιεργούν την εκτελεστική λειτουργία του εγκεφάλου: την ικανότητα σχεδιασμού, λήψης αποφάσεων και ελέγχου παρορμήσεων. Παράλληλα, ενισχύουν και την κοινωνική νοημοσύνη, μέσα από την αποδοχή της ήττας και τον σεβασμό του αντιπάλου.
Ωστόσο, πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι τα video games ενδέχεται να έχουν ισχυρότερη γνωστική επίδραση από τα παραδοσιακά επιτραπέζια. Ο λόγος είναι ότι απαιτούν ταυτόχρονη επεξεργασία πολλαπλών πληροφοριών και διαρκή προσαρμογή σε νέα δεδομένα. Σύμφωνα με τον καθηγητή Κερτ Σκουάιρ, ειδικό στη μάθηση μέσω παιχνιδιών, τα video games «αναγκάζουν» τον εγκέφαλο να σκέφτεται πλάγια, να δοκιμάζει νέες στρατηγικές και να επιλύει προβλήματα σε πραγματικό χρόνο.
Ο ψυχίατρος Νέιθαν Κάρολ υπογραμμίζει ότι διαφορετικά είδη παιχνιδιών καλλιεργούν διαφορετικές μορφές νοημοσύνης. Συνεργατικά παιχνίδια, όπως το Minecraft ή το Animal Crossing, ενισχύουν την κοινωνική νοημοσύνη όταν παίζονται συλλογικά. Τα παιγνίδια με ρόλους, με την εκτενή αφήγηση και το κείμενο, μπορούν να βελτιώσουν τη γλωσσική ικανότητα, ενώ παιχνίδια κατασκευής και διαχείρισης κόσμων καλλιεργούν τη λογική και χωρική σκέψη.
Τα γνωστικά οφέλη δεν περιορίζονται στην παιδική ηλικία. Μελέτες δείχνουν ότι τόσο τα παιδιά όσο και οι ηλικιωμένοι ωφελούνται από τα παιχνίδια, αρκεί να είναι κατάλληλα για την ηλικία και τις δυνατότητές τους. Στα παιδιά, τα παιχνίδια μπορούν να βελτιώσουν δεξιότητες όπως η ανάγνωση, τα μαθηματικά και η προσαρμογή σε νέες πληροφορίες. Στους μεγαλύτερους σε ηλικία, η πνευματική πρόκληση και η κοινωνική διάσταση των παιχνιδιών συμβάλλουν στη διατήρηση της μνήμης και της προσοχής.
Το τελικό συμπέρασμα είναι σαφές: τα παιχνίδια δεν σε κάνουν «πιο έξυπνο» με την απόλυτη έννοια. Μπορούν όμως να ενισχύσουν τον εγκέφαλο, να καλλιεργήσουν επιμέρους δεξιότητες και να λειτουργήσουν ως πολύτιμο εργαλείο νοητικής άσκησης σε κάθε ηλικία. Και σε αυτή τη σύγκριση, τα video games φαίνεται να έχουν ένα μικρό προβάδισμα, χάρη στη δυναμική και απαιτητική φύση τους.