Λιβύη: Η εύθραυστη συμφωνία των “8”-Τι σημαίνει για το τουρκολιβυκό μνημόνιο-Διπλωματική κινητικότητα της Αθήνας

Οι υπογραφές έπεσαν στην Τρίπολη, αλλά οι συνέπειες της συμφωνίας μπορεί να φτάσουν μέχρι την Αθήνα. Η συνεννόηση «4+4», που υπέγραψαν την Κυριακή 30 Αυγούστου εκπρόσωποι των αντίπαλων λιβυκών στρατοπέδων υπό την αιγίδα του ΟΗΕ, προβλέπει προεδρικές και βουλευτικές εκλογές μέσα σε δύο χρόνια, με ενιαία εκτελεστική εξουσία και ενοποιημένους θεσμούς. Οι αντιδράσεις, ωστόσο, εκδηλώθηκαν ήδη, αποκαλύπτοντας πόσο δύσκολα παραχωρούν έδαφος όσοι ελέγχουν σήμερα τη χώρα. Στη διαπραγμάτευση κρίνονται οι προεδρικές υποψηφιότητες, η κατανομή της εξουσίας και τα περιθώρια επιρροής των ξένων δυνάμεων.

Σπύρος Σιδέρης

Για την Ελλάδα, ιδιαίτερη σημασία έχει η στάση που θα κρατήσει μια μελλοντική λιβυκή ηγεσία απέναντι στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, καθώς η Άγκυρα έχει πλέον αναπτύξει σχέσεις και με τους άλλοτε αντιπάλους της στην ανατολική Λιβύη.

Επτά γύροι διαπραγματεύσεων για οκτώ υπογραφές

Οι συζητήσεις ξεκίνησαν στη Ρώμη στις 29 Απριλίου και συνεχίστηκαν με επτά γύρους στην Τυνησία. Στο οκταμελές σχήμα συμμετέχουν από δύο εκπρόσωποι της Βουλής των Αντιπροσώπων, του Ανώτατου Συμβουλίου του Κράτους, της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας και των δυνάμεων του Χαλίφα Χαφτάρ.

Το κείμενο παρουσίασαν ο Ουαλίντ αλ Λάφι, από την κυβερνητική πλευρά, και ο αλ Σαϊμπάνι Αμπού Χαμούντ, από την ανατολική στρατιωτική ηγεσία, παρουσία της απεσταλμένης του ΟΗΕ Χάνα Τετέχ. Στην τελετή παρέστησαν πρεσβευτές και εκπρόσωποι της διεθνούς διαδικασίας του Βερολίνου για τη Λιβύη. Η διπλωματική υποστήριξη ήταν εμφανής. Η συναίνεση στο εσωτερικό της χώρας αποδείχθηκε πολύ πιο περιορισμένη.

Ποιοι αποκτούν πρόσβαση στην προεδρική κούρσα

Η σημαντικότερη υποχώρηση αφορά τις υποψηφιότητες στρατιωτικών και προσώπων με διπλή υπηκοότητα. Οι διαφωνίες για την επιλεξιμότητα υποψηφίων είχαν συμβάλει στη ματαίωση των εκλογών του Δεκεμβρίου 2021.

Το νέο πλαίσιο επιτρέπει στους στρατιωτικούς να ψηφίζουν και να διεκδικούν την προεδρία. Δικαίωμα υποψηφιότητας αποκτούν και οι κάτοχοι δεύτερης υπηκοότητας, υπό τον όρο ότι, εφόσον εκλεγούν, θα αποποιηθούν την ξένη ιθαγένεια πριν από την ορκωμοσία. Προτείνεται επίσης νομική ρύθμιση που θα επιτρέπει την επανάληψη της εκλογικής διαδικασίας εάν ο νικητής αδυνατεί να εκπληρώσει αυτή την υποχρέωση.

Κάθε προεδρική υποψηφιότητα θα χρειάζεται 20.000 υπογραφές εγγεγραμμένων ψηφοφόρων από διαφορετικές περιοχές. Παράλληλα, ανασυγκροτείται η εκλογική επιτροπή, ενώ η νέα Βουλή θα αναλάβει τις αποφάσεις για το μόνιμο Σύνταγμα, συμπεριλαμβανομένης της έγκρισής του. Οι συνεδριάσεις κοινοβουλίου και εκτελεστικής εξουσίας θα πραγματοποιούνται εκ περιτροπής σε Τρίπολη, Βεγγάζη και Σέμπχα, ώστε να εκπροσωπούνται γεωγραφικά οι τρεις ιστορικές περιφέρειες της χώρας.

Οι ενστάσεις και η προθεσμία του ενός μήνα

Η ηγεσία του Ανώτατου Συμβουλίου του Κράτους εξέφρασε αντιρρήσεις, υποστηρίζοντας ότι δεν είχε ενημερωθεί για όλες τις διατάξεις. Ο πρόεδρος του Προεδρικού Συμβουλίου, Μοχάμεντ αλ Μένφι, αμφισβήτησε τις διαδικασίες των διαπραγματεύσεων. Σύμφωνα με το Αλ Τζαζίρα, επέκρινε το γεγονός ότι ξένοι παράγοντες είχαν πρόσβαση σε έγγραφα που αφορούν το μέλλον της Λιβύης.

Οι συντάκτες της συμφωνίας έχουν προβλέψει ενδεχόμενη άρνηση έγκρισής της. Εάν η Βουλή και το Ανώτατο Συμβούλιο δεν την αποδεχθούν μέσα σε έναν μήνα, οι συμμετέχοντες θα επιδιώξουν την υιοθέτησή της ως συνταγματικού εγγράφου μέσω ευρύτερων εθνικών μηχανισμών, αναζητώντας παράλληλα υποστήριξη από το Συμβούλιο Ασφαλείας.

Η πρόβλεψη αυτή αφήνει ανοιχτή τη δυνατότητα παράκαμψης της άρνησης των δύο σωμάτων. Δεν εξασφαλίζει, όμως, ότι οι αντίπαλοι της διαδικασίας θα δεχθούν το αποτέλεσμά της.

Η τουρκική προσέγγιση με το στρατόπεδο Χαφτάρ

Για την Αθήνα, η δυσκολία αυξάνεται από την προσέγγιση της Τουρκίας με την ανατολική Λιβύη. Η Άγκυρα διατηρεί τους συμμάχους της στην Τρίπολη, ενώ διευρύνει τις επαφές με το στρατόπεδο Χαφτάρ. Ανάλυση του Ατλαντικού Συμβουλίου καταγράφει τη στρατιωτική συνεργασία και το ενδιαφέρον για ενεργειακές συμφωνίες που συνοδεύουν αυτή τη μετατόπιση.

Η ανατολική πλευρά, επομένως, δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένο ανάχωμα στις τουρκικές επιδιώξεις. Η οικογένεια Χαφτάρ επιδιώκει μεγαλύτερη διεθνή αναγνώριση και ενίσχυση της θέσης της στο εσωτερικό. Οι σχέσεις της με την Τουρκία υπηρετούν αυτούς τους υπολογισμούς, ανεξάρτητα από τις προσδοκίες της Ελλάδας. Η παλιά εχθρότητα δεν δεσμεύει τις σημερινές επιλογές.

Τι αλλάζει για το τουρκολιβυκό μνημόνιο

Η συμφωνία «4+4» δεν προβλέπει επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου. Η υποστήριξη του ΟΗΕ στην εκλογική διαδικασία επίσης δεν συνιστά αποδοχή του. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ξεκαθαρίσει ότι το μνημόνιο του 2019 παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας και δεν παράγει έννομα αποτελέσματα εις βάρος τους.

Εκείνο που ενδέχεται να μεταβληθεί είναι η πολιτική υποστήριξή του μέσα στη Λιβύη. Εάν μια ενιαία ηγεσία υιοθετούσε τις τουρκικές θέσεις, θα μπορούσε να τις προωθεί με μεγαλύτερη συνοχή, δυσκολεύοντας τους ελληνικούς διπλωματικούς χειρισμούς. Μια λειτουργική κυβέρνηση, ωστόσο, θα μπορούσε επίσης να αποτελέσει αξιόπιστο συνομιλητή για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών με την Ελλάδα.

Η Αθήνα έχει στηρίξει την εκλογική συνεννόηση, συνυπογράφοντας στις 26 Αυγούστου, μαζί με εννέα ακόμη χώρες, σχετική κοινή δήλωση. Η στήριξη αυτή δεν προδικάζει τις επιλογές όσων θα αναλάβουν την εξουσία. Για την ελληνική διπλωματία, το ζητούμενο είναι οι σταθερές επαφές και με τις δύο πλευρές, πριν οι μεταξύ τους συμβιβασμοί διαμορφώσουν κοινή στάση και για τις διεκδικήσεις στη Μεσόγειο.