Οι “ιδιαίτεροι” ελληνικοί χοροί που ξεσηκώνουν τις τοπικές κοινωνίες

Της Msc Κοινωνιολογίας, Άννας Στεργίου

Πολλοί αναγνωρίζουν τον τσάμικο, τη σούστα, τον μαλεβυζιώτη, τη σέρρα ως βασικά στοιχεία, που διαφοροποιούν τους Κρήτες από τους κατοίκους της ηπειρωτικής Ελλάδας, τους νησιώτες από τους Πόντιους κ.ά. Η ελληνική χορευτική παράδοση έχει να επιδείξει πολλούς και εντυπωσιακούς χορούς, που έχουν ιδιαίτερα στοιχεία, που τους διαφοροποιούν από τους υπόλοιπους και δημιουργούν την αίσθηση του «ανήκειν» σε μία συγκεκριμένη κοινότητα ή περιοχή. Αποτελούν σημαντικό πολιτιστικό πλούτο της Ελλάδας αλλά συχνά κι αποδεικτικό στοιχείο των βαλκανικών χορευτικών συγγενειών.

Οι χοροί αυτοί είτε ως μόνοι στο πλαίσιο κοινωνικών δρωμένων και εθιμικών δραστηριοτήτων ή κοινωνικών αναπαραστάσεων καταγράφονται είτε σε ειδικές περιπτώσεις π.χ. τοπικές γιορτές Αγίων, περίοδοι Πάσχα, καλοκαιρινά πανηγύρια είτε αποτελούν ένα χαρακτηριστικό χορευτικό στοιχείο μίας συγκεκριμένης περιοχής.

Αποτελούν σημεία αναφοράς της κοινότητας και διαφοροποίησης ως προς τις άλλες, αλλά και ως στοιχείο κοινωνικής συνοχής και κοινωνικού ανταγωνισμού. Ούτως ή άλλως οι ελληνικοί χοροί, που έχουν καταγραφεί κατά καιρούς από τους ερευνητές ανέρχονται σε πάνω από 3.000 και διαρκώς ανακαλύπτονται κι άλλοι. Αυτός ο πολιτιστικός πλούτος έχει τεράστια σημασία γιατί συνδέεται με την ιστορία κάθε τόπου, τις κοινωνικές σχέσεις, τα επαγγέλματα, την τοπική διατροφή, το θρήσκευμα κ.ά.

 Ο Τρίπατος χορός της Ανδρομάνας

Σε συνέδριο χορού το 1995, εντύπωση προκάλεσε ο Τρίπατος χορός της Ανδρομάνας, στη Δεσκάτη Γρεβενών όταν παρουσιάστηκε από τον σημερινό διευθυντή του Λυκείου Ελληνίδων Λάρισας, Δημήτρη Τσιπλακούλη. Σε αντίθεση με άλλους τρίπατους χορούς, που οργανώνονται στο έδαφος ο συγκεκριμένος χορός, που πραγματοποιείται μέχρι και σήμερα, οργανώνεται πάνω από το έδαφος. Πρόκειται για ανοιξιάτικο θεατρικό δρώμενο, που συνδέεται με παλαιούς δίπατους χορούς και αποτελεί τον λεγόμενο αποχαιρετισμό της Πασχαλιάς. Τελείται ανήμερα της Ζωοδόχου Πηγής και χρειάζεται ιδιαίτερη δεξιοτεχνία στην οργάνωσή του αλλά και δύναμη από τους άνδρες, που θα συγκροτήσουν τον πρώτο κύκλο και το δεύτερο πάτωμα αλλά και την τρίτη ομάδα, που θα ανέβει στους ώμους των δεύτερων. Συνδέεται θεωρητικά με τον αποχαιρετισμό του Πάσχα και την αναβλαστικότητα αλλά πρακτικά ήταν και μία ευκαιρία επίδειξης ισχύος της κοινότητας.

Ο χορός Χελάκι στο Μεσολόγγι

Ο χορός Χελάκι έχει φανεί αρκετές φορές στο κοινό και συνδέεται με το πανηγύρι του Αγίου Συμεών στο Μεσολόγγι. Το αξιοπερίεργο του συγκεκριμένου χορού είναι ο πρώτος «δεσίματος», δηλαδή ο τρόπος που ενώνονται οι χορευτές με τα μαντήλια. Ουσιαστικά το κύριο μέρος του χορού αναπαριστά το χέλι, αφού οι συμμετέχοντες στον χορό κρατιούνται με τρόπο ώστε η δομή και η διάταξη του χορού να είναι σε συνέχεια, χωρίς κενά. Το Μεσολόγγι φημιζόταν και μέχρι σήμερα φημίζεται για τα χέλια του που είναι από τις παραδοσιακές γεύσεις της περιοχής. Η ιδιαιτερότητα του ευρωπαϊκού χελιού είναι πως πηγαίνει ως τη θάλασσα των Σαργασσών στον Βόρειο Ατλαντικό για ν΄ αναπαραχθεί, όπως έχουν δείξει επιστημονικές έρευνες, που έχουν γίνει από το Ινστιτούτο Αλιευτικής Έρευνας της Καβάλας.

Ο Τσακώνικος της Πελοποννήσου

Η περιοχή της Τσακωνιάς είναι μία ιδιαίτερη περιοχή στην Πελοπόννησο κι αν και τα πανηγύρια σε πολλές περιοχές έχουν αλλάξει, ο χορός Τσακώνικος έχει βιντεοσκοπηθεί και ήταν από τους βασικούς στο Θέατρο Δόρας Στράτου. Ανήκει στους λεγόμενους λαβυρινθιακούς χορούς, που συναντάμε με άλλον τρόπο ή μουσικές και σε κάποιες άλλες περιοχές της Ελλάδας, όπως είναι η Πάρος και η Αντίπαρος με τον Αγέρανο. Το τύλιγμα και το ξετύλιγμα του Λαβύρινθου παραπέμπει στον Θησέα το παλάτι του Μίνωα και την έξοδο με τον μίτο της Αριάδνης. Το χορευτικό σχήμα είναι σαν το φίδι, καθώς ξετυλίγεται ο λαβύρινθος. Αυτή η αρχαιόμορφη παράδοση τον τοποθέτησε στα δρώμενα της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Ο Μηχανικός της Καλύμνου

Οι απόψεις διίστανται για τον Μηχανικό της Καλύμνου, όμως θεωρείται από τους νεότερους χορούς και μάλιστα προερχόμενος πιθανόν από μία δασκάλα. Πρόκειται ουσιαστικά για αναπαράσταση της ταλαιπωρίας των δυτών, που έπεφταν στο βυθό για να μαζέψουν σφουγγάρια αλλά δεν ήξεραν, αν θα συνέλθουν από την υψηλή πίεση του νερού. Η Κάλυμνος θεωρείται μέχρι σήμερα το νησί των σφουγγαράδων, παρότι την παράδοση αυτού του νησιού ακολούθησαν και μερικοί άλλοι από γειτονικά μικρότερα νησιά στα Δωδεκάνησα. Πολλοί σφουγγαράδες στα Δωδεκάνησα βρέθηκαν να ταλαιπωρούνται με την υγεία τους από τη λεγόμενη «Νόσο των Δυτών», αφού τότε οι στολές, που χρησιμοποιούνταν δεν είχαν τις σημερινές προδιαγραφές. Το χορευτικό αυτό δρώμενο, το οποίο αγαπήθηκε, παραπέμπει στην αγωνία του δύτη, που έχει καταστρέψει την υγεία του να χορέψει.

Κόνιαλης ή Κόνιαλι ή Χορός με τα Κουτάλια από το Ικόνιο

Οι χορευτές κρατούν τέσσερα ξύλινα κουτάλια δυο σε κάθε χέρι και τα χτυπούν μεταξύ τους για να δώσουν τον ρυθμό. Ας μην ξεχνάμε πως δεν υπήρχαν παντού μουσικοί για να συνοδεύσουν τους χορευτές, επομένως τον ρυθμό του χορού έπρεπε να τον κρατούν χορευτές, τραγουδώντας ή με χορευτικά αντικείμενα. Είναι αντικρυστός μικρασιάτικος χορός αλλά η διαδικασία των κουταλιών, τον κάνει ξεχωριστό. Χορεύεται κυρίως από Τουρκόφωνους Έλληνες, που ζούσαν στη Μικρά Ασία, κι ερχόμενοι στην Ελλάδα συνέχισαν να τον χορεύουν.

Πυργούσικος Χίου

Ο Πυργούσικος Χίου έχει την ιδιαιτερότητα ότι χορεύεται από δυο άντρες και μία γυναίκα. Πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους χορούς του νησιού, που φέρεται πως έχει καταγωγή από τον χορό Πυργί. Η διάταξή του είναι εκείνο που τον κάνει ιδιαίτερο. Η αυστηρή ηθική στην κοινωνία της Χίου δεν επέτρεπε στη γυναίκα να είναι χωρίς προστασία από άνδρες, επομένως συχνά οι δυο άντρες μπορεί να ήταν αδέρφια ή συγγενείς της και ο άλλος αρραβωνιαστικός της. Η γυναίκα απολαμβάνει τον χορό προστατεύεται από τα βλέμματα των άλλων και την ίδια στιγμή λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα σε δυο άντρες που μπορεί να έχουν ανταγωνισμό μεταξύ τους ή να θέλουν να εντυπωσιάσουν μία άλλη γυναίκα, που χορεύει με άλλους συγγενείς της.

Πως το τρίβουν το πιπέρι;

Πρόκειται για ένα μιμικό χορό δηλαδή οι χορευτές ακολουθούν τον κορυφαίο και κάνουν ότι λέει το τραγούδι. Το τραγούδι χορεύεται σε πολλές περιοχές της Ελλάδας αλλά κυρίως στην Ήπειρο τις Απόκριες. Η φράση πως το τρίβουν το πιπέρι, του διαβόλου οι καλοκαίρι, με το τραγούδι ουσιαστικά δίνει οδηγίες στους χορευτές για τις φάσεις του χορευτικού δρωμένου, σκύβοντας, πέφτοντας κάτω, τρίβοντας το με τη μύτη κ.ά. 

Μπαϊντούσκα

Υπάρχουν διάφορες εκδοχές για τη Μπαϊντούσκα, που είναι ένας χορός που χορεύεται με παραλλαγές σε όλη τη Βαλκανική Χερσόνηο. Παραλλαγές του υπάρχουν ακόμη και μέσα στην Ελλάδα ανάμεσα σε περιοχές της Θράκης και της Μακεδονίας ή σε πολλές περιοχές που υπάρχουν πρόσφυγες μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών. Υπάρχουν διαφορές εκδοχές για το αν ο χορός είναι ελληνικός, σλάβικος ή τουρκικός ή αν τελικά λόγω της γειτνίασης τον χόρευαν όλοι. Παρόλο που είναι αρκετά διαδεδομένος χορός η ιδιαιτερότητά του έγκειται κυρίως στις λαβές των χεριών, που αλλάζουν πολύ συχνά την ώρα του χορού πέρα από τις εντυπωσιακές κινήσεις των ποδιών, που δημιουργούν εν μέρει την έννοια της φυσαρμόνικας.

Ζωναράδικος Θράκης κι Αν. Θράκης

Θεωρείται από τους πιο δημοφιλείς χορούς της Ελλάδας, ιδίως μετά τη διάδοση των χορευτικών συγκροτημάτων. Ο Ζωναράδικος ανήκει κι αυτός στους λαβυρινθιακούς χορούς αλλά με διαφορετικό τρόπο από τον Τσακώνικο. Ο χορός τυλίγεται και ξετυλίγεται σαν σπείρα, όπως κι άλλοι θρακιώτικοι χοροί κι όχι σαν φίδι. Το ιδιαίτερο στοιχείο είναι πως οι γυναίκες τουλάχιστον κατά το παρελθόν πιάνονταν από τον τελευταίο άνδρα δηλαδή στον στενό κύκλο έμπαιναν μόνο άνδρες.

Καγκελάρι Άρτας

Με τη διάδοση των χορευτικών συγκροτημάτων το Καγκελάρι ξέφυγε από τα στενά όρια κυρίως των ορεινών χωριών της Άρτας. Αποτελεί έναν εντυπωσιακό χορό, που εντάσσεται στην άυλη κληρονομιά και είναι πάνδημος, δηλαδή συμμετέχει όλη η κοινότητα. Το Καγκελάρι  είναι ένας χορός, που παραμένει ζωντανός και χωρίς να εξαρτάται από αναπαραστάσεις. Η ιδιαιτερότητά του έγκειται στον τρόπο, που πιάνονται οι χορευτές και σχηματίζουν μία ανθρώπινη αλυσίδα. Το χορευτικό δρώμενο συμβαίνει κυρίως τις Πασχαλιές και τον Δεκαπενταύγουστο ως στοιχείο αναγέννησης της Κοινότητας. Οι χορευτές σχηματίζουν μια μακριά ανοιχτή ανθρώπινη αλυσίδα και ακολουθούν ελικοειδείς διαδρομές. Ουσιαστικά πρόκειται για μία παραλλαγή του Συρτού στα 2, που χορεύεται συχνά στην Ήπειρο και συγγενεύει χορευτικά και με τον Σιουντά, που βρίσκουμε και σε άλλα μέρη αλλά έχει διαφορετική λαβή. Η δομή του χορού δεν είναι μπροστά άνδρες και πίσω δεύτερη αλυσίδα γυναικών αλλά ακολουθεί τη δομή των θρακιώτικων χορών που οι άνδρες προηγούνται και οι γυναίκες έπονται σε δεύτερη αλυσίδα.

Λιποθυμιάρικος ή Χορός της Νύφης, Ήπειρος

Πρόκειται για σκωπτικό χορό, που αναπαριστά την έξοδο της γυναίκας από το πατρικό της και τη μετακόμισή της στη νέα ζωή. Συνήθως τελείται άλλη εποχή του χρόνου από άνδρα. Στην Ήπειρο η γυναίκα, που έφευγε από το σπίτι πήγαινε να ζήσει με τα πεθερικά της μ΄ έναν άντρα παρμένο από προξενιό, που δεν ήταν απαραίτητο να της αρέσει. Η όλη διαδικασία ήταν πολύ αγχωτική, αφού πήγαινε σε μία νέα οικογένεια, που δεν ήξερε αν θα περάσει καλά ή όχι. Το άγχος του γάμου συμπυκνωνόταν στην ημιλιπόθυμη νύφη, η οποία αναπαρίσταται από άνδρα. Αξίζει να σημειωθεί πως στην Ήπειρο κατά το παρελθόν οι νύφες ήταν «μπουλωμένες», δηλαδή δεν φαινόταν το πρόσωπό τους.

Χορός του Πεθαμένου, πανηγύρι Άη Συμιού

Πρόκειται για μιμητικό δρώμενο του θανάτου. Δυο νεαροί τσακώνονται κι ο ένας πεθαίνει, πάνω στον καβγά. Ο επιζών επικαλείται τον Άγιο Συμεών ή Άι – Συμιό, σύμφωνα με τους Μεσολογγίτες για να επανέλθει στη ζωή. Ένας προς έναν έρχονται διάφοροι τελεστές του δρωμένου για να ελέγξουν αν είναι όντως πεθαμένος ή όχι. Μετά από ενδελεχή έλεγχο θεωρούν πως πράγματι έχει πεθάνει. Του ραίνουν με λουλούδια, του ρίχνουν δήθεν δολάρια. Τελικά ο “πεθαμένος” με νερό σηκώνεται, δείχνοντας τη μαγικοθρησκευτική δύναμη του νερού, η οποία αποτελεί βασικό στοιχείο ζωής αλλά και των τελετουργιών των λαών της ανθρωπότητας.