Γιατί η επίσκεψη στη Μόσχα του Μητροπολίτη Κερκύρας φέρνει αναταραχή στην εκκλησία της Ελλάδος

Πρόκειται για προσωπική πρωτοβουλία, για προσπάθεια γεφύρωσης του ρήγματος ή για μια έμπρακτη διαφοροποίηση από την επίσημη εκκλησιαστική γραμμή της Αθήνας; Η απάντηση θα δοθεί όταν η υπόθεση φτάσει στο τραπέζι της Ιεράς Συνόδου. Η επίσκεψη του Μητροπολίτη Κερκύρας, Παξών και Διαποντίων Νήσων Νεκταρίου στη Μόσχα, η συνάντηση και συλλειτουργία με τον Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλο, οι δημόσιες αναφορές του Έλληνα ιεράρχη, η αμοιβαία παρασημοφόρηση και κυρίως η πολιτική και εκκλησιαστική συμβολική που εκπέμπει η παρουσία του στη ρωσική πρωτεύουσα, ανοίγουν ένα ευρύτερο ζήτημα που αφορά ευθέως τις σχέσεις της Εκκλησίας της Ελλάδος με το Πατριαρχείο Μόσχας, αλλά και τα όρια της προσωπικής πρωτοβουλίας ενός μητροπολίτη απέναντι στις αποφάσεις της Ιεράς Συνόδου.

Στην επίσημη ανακοίνωση της Ρωσικής Εκκλησίας ο Μητροπολίτης Νεκτάριος εμφανίζεται επικεφαλής της ελληνικής αντιπροσωπείας και συμμετέχει στη Θεία Λειτουργία με τον Κύριλλο. Μάλιστα, τιμήθηκε για τη συμβολή του στην ενίσχυση των σχέσεων μεταξύ των δύο Εκκλησιών.

Από το λείψανο του Αγίου Σπυρίδωνα στη Μόσχα

Η δεξιά χείρα του Αγίου Σπυρίδωνα μεταφέρθηκε στη Ρωσία στις 17 Αυγούστου και θα παραμείνει εκεί έως τις 20 Σεπτεμβρίου, πραγματοποιώντας περιοδεία σε 13 πόλεις και 12 περιοχές. Η ρωσική πλευρά έχει επενδύσει ιδιαίτερα στην υποδοχή του λειψάνου, το οποίο παρουσιάζεται ως σημαντικό γεγονός για τους Ρώσους πιστούς.

Το στοιχείο που αλλάζει, ωστόσο, τη βαρύτητα της επίσκεψης είναι ότι ο Μητροπολίτης Κερκύρας δεν περιορίστηκε στον ρόλο του συνοδού της λειψανοθήκης. Στις 18 Αυγούστου συναντήθηκε με τον πρόεδρο του Τμήματος Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων της Ρωσικής Εκκλησίας, Μητροπολίτη Βολοκολάμσκ Αντώνιο. Η συνάντηση καταγράφηκε επισήμως από τη Μόσχα, η οποία ευχαρίστησε τον Νεκτάριο για την προσφορά της «μεγάλης χριστιανικής αγίας κληρονομιάς» στους Ρώσους πιστούς.

Την επόμενη ημέρα, όμως, ήρθε το πραγματικά πολιτικά φορτισμένο στιγμιότυπο: ο Νεκτάριος συλλειτούργησε με τον Πατριάρχη Κύριλλο στον Καθεδρικό Ναό του Σωτήρος Χριστού.

Η «γέφυρα» που η Μόσχα θέλει να αναδείξει

Η Ρωσική Εκκλησία δεν έκρυψε τη σημασία που αποδίδει στο γεγονός. Ο Κύριλλος υποδέχθηκε προσωπικά τη λειψανοθήκη και ακολούθησε κοινή λατρευτική παρουσία με την ελληνική αντιπροσωπεία. Στη συνέχεια ο Νεκτάριος τιμήθηκε με το παράσημο του Αγίου Σεραφείμ του Σάρωφ Β΄ βαθμού, με την επίσημη αιτιολογία ότι συνέβαλε στην ενίσχυση των φιλικών σχέσεων μεταξύ της Ρωσικής και της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Η κίνηση έχει ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή το Ουκρανικό ζήτημα εξακολουθεί να χωρίζει βαθιά την Κωνσταντινούπολη και τη Μόσχα και έχει επηρεάσει τις σχέσεις της Ρωσικής Εκκλησίας με Εκκλησίες που αναγνώρισαν την Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας.

Ο Νεκτάριος ανήκε εξαρχής στους ιεράρχες της Εκκλησίας της Ελλάδος που είχαν διαφωνήσει με την αναγνώριση της ουκρανικής εκκλησιαστικής δομής. Το 2019, μαζί με τους Κυθήρων Σεραφείμ και Μεσογαίας Νικόλαο, είχε καταγραφεί μεταξύ των τριών μητροπολιτών που διαφώνησαν στην Ιεραρχία.

Αυτή η παλαιότερη στάση αποκτά τώρα νέα σημασία, καθώς ο Μητροπολίτης Κερκύρας βρέθηκε στη Μόσχα και συλλειτούργησε με έναν Προκαθήμενο με τον οποίο η Εκκλησία της Ελλάδος έχει μια εξαιρετικά δύσκολη σχέση εξαιτίας του Ουκρανικού.

Το μήνυμα του Κερκύρας προς τον Κύριλλο

Ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα έχουν όσα είπε ο ίδιος ο Νεκτάριος.

Στη διάρκεια της τελετής σύγκρινε τον Πατριάρχη Κύριλλο με τον μακαριστό Αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο, ενώ του απέδωσε ιδιαίτερα υψηλό εκκλησιαστικό κύρος. Η φράση του ότι ο Πατριάρχης Μόσχας «ορθοτομεί τον λόγο της αληθείας» είναι αυτή που προκαλεί τις εντονότερες αντιδράσεις, καθώς στη σημερινή συγκυρία ο Κύριλλος αποτελεί έναν από τους πλέον πολιτικά και εκκλησιαστικά αμφιλεγόμενους Προκαθημένους της Ορθοδοξίας.

Το γεγονός ότι τα λόγια αυτά ειπώθηκαν εντός του Καθεδρικού Ναού του Σωτήρος Χριστού, παρουσία της ηγεσίας της Ρωσικής Εκκλησίας, τους προσδίδει διαφορετικό βάρος από μια προσωπική τοποθέτηση στην Κέρκυρα. Η ίδια η Μόσχα τα ενέταξε στο επίσημο αφήγημα της επίσκεψης.

Το κρίσιμο ερώτημα

Το Πατριαρχείο Μόσχας έχει διακόψει την ευχαριστιακή κοινωνία με την Εκκλησία της Ελλάδος μετά την αναγνώριση από την Αθήνα της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ουκρανίας. Η απόφαση της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, επομένως, δημιούργησε ένα σαφές εκκλησιαστικό πλαίσιο μέσα στο οποίο η παρουσία ενός Έλληνα μητροπολίτη στη Μόσχα και ιδιαίτερα η συλλειτουργία του με τον Κύριλλο αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα.

Το ερώτημα που τίθεται πλέον στους εκκλησιαστικούς κύκλους είναι εάν ο Κερκύρας κινήθηκε ως μέλος της Εκκλησίας της Ελλάδος ή ως ιεράρχης που ασκεί μια προσωπική εκκλησιαστική διπλωματία.

Διότι άλλο είναι μια επίσκεψη για τη μεταφορά ενός λειψάνου και άλλο η δημόσια διακήρυξη ότι ο Πατριάρχης Μόσχας «ορθοτομεί τον λόγο της αληθείας», η συλλειτουργία μαζί του και η ανταλλαγή των ανώτατων τιμητικών διακρίσεων των δύο Μητροπόλεων.

Η άδεια της Ιεράς Συνόδου και η δύσκολη θέση της Αθήνας

Σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουν δημοσιοποιηθεί, ο Μητροπολίτης Κερκύρας είχε λάβει άδεια από την Ιερά Σύνοδο για τη μετάβαση στη Ρωσία και τη μεταφορά της δεξιάς χείρας του Αγίου Σπυρίδωνα.

Αυτό είναι το στοιχείο που περιπλέκει περισσότερο την υπόθεση.

Εάν η άδεια αφορούσε αποκλειστικά τη μεταφορά του ιερού λειψάνου, τίθεται εκ των υστέρων το ερώτημα εάν η συλλειτουργία με τον Κύριλλο, οι δημόσιες δηλώσεις και η ανταλλαγή παρασήμων αποτελούσαν μέρος του προγραμματισμού που είχε γνωστοποιηθεί στην Ιερά Σύνοδο.

Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η πιθανή αφετηρία μιας νέας εσωτερικής συζήτησης στην Εκκλησία της Ελλάδος: εάν δηλαδή ένας μητροπολίτης μπορεί, έχοντας λάβει άδεια για συγκεκριμένη εκκλησιαστική αποστολή, να προχωρά σε κινήσεις που έχουν ευρύτερη εκκλησιαστική και γεωπολιτική σημασία.

Η Μόσχα αξιοποιεί τη συγκυρία

Υπάρχει και μια δεύτερη διάσταση που δεν μπορεί να αγνοηθεί.

Η Ρωσική Εκκλησία έχει κάθε λόγο να παρουσιάσει την παρουσία του Κερκύρας ως ρήγμα στην εικόνα μιας ενιαίας ελληνικής εκκλησιαστικής στάσης. Δεν είναι τυχαίο ότι στις επίσημες ανακοινώσεις της υπογραμμίζεται η «ενίσχυση των σχέσεων» μεταξύ Ρωσικής και Ελληνικής Εκκλησίας.

Από τη δική της πλευρά, η Μόσχα μπορεί να εμφανίζει έναν Έλληνα μητροπολίτη να συλλειτουργεί με τον Κύριλλο, να τον τιμά και να τον τιμάται από αυτόν, την ώρα που το Πατριαρχείο Μόσχας εξακολουθεί να βρίσκεται σε σύγκρουση με το Φανάρι για το Ουκρανικό.

Αυτό προσφέρει στη ρωσική πλευρά ένα ισχυρό επικοινωνιακό και εκκλησιαστικό μήνυμα: ότι οι διαφωνίες με την Κωνσταντινούπολη δεν ταυτίζονται κατ’ ανάγκην με το σύνολο του ελληνικού Ορθόδοξου κόσμου.

Η επόμενη συνεδρίαση και το ερώτημα της «ανταρσίας»

Γι’ αυτό και το ενδιαφέρον μεταφέρεται πλέον στην Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος.

Δεν είναι βέβαιο ότι θα υπάρξει θεσμική αντιπαράθεση ή κάποια πειθαρχική κίνηση. Είναι όμως σχεδόν αναπόφευκτο να τεθούν ερωτήματα για τα όρια της προσωπικής πρωτοβουλίας του Κερκύρας και για το κατά πόσο οι επιλογές του συμβαδίζουν με την επίσημη γραμμή της Εκκλησίας της Ελλάδος.

Η υπόθεση έχει, επομένως, δύο επίπεδα. Το πρώτο είναι κανονικό και εκκλησιαστικό: ποιος αποφασίζει για τις σχέσεις ενός μητροπολίτη με μια Εκκλησία με την οποία υπάρχει διακοπή κοινωνίας; Το δεύτερο είναι γεωπολιτικό: ποιος τελικά αξιοποιεί περισσότερο την εικόνα ενός Έλληνα μητροπολίτη δίπλα στον Πατριάρχη Κύριλλο;

Η μεταφορά της δεξιάς χείρας του Αγίου Σπυρίδωνα μπορεί να ξεκίνησε ως μια προσκυνηματική αποστολή. Στη Μόσχα, όμως, εξελίχθηκε σε κάτι πολύ μεγαλύτερο: σε μια δημόσια επίδειξη εκκλησιαστικής εγγύτητας που φέρνει τον Μητροπολίτη Κερκύρας απέναντι σε μία δύσκολη παραγματικότητα.