Ένα “καυτό” κοινωνικό πρόβλημα: Οι ηλικιωμένοι ολοένα και συχνότερα φροντίζουν άλλους ηλικιωμένους

Ένας άνδρας 74 ετών βοηθά καθημερινά τη σύζυγό του, 78 ετών, που πάσχει από άνοια. Μια 72χρονη κόρη φροντίζει τον 96χρονο πατέρα της. Ένας 69χρονος συνοδεύει καθημερινά τον 92χρονο πατέρα του για αιμοκάθαρση. Δεν πρόκειται για μεμονωμένες ιστορίες. Είναι η νέα πραγματικότητα μιας κοινωνίας που γερνά και όπου οι ίδιοι οι ηλικιωμένοι καλούνται ολοένα και συχνότερα να αναλάβουν τη φροντίδα άλλων ηλικιωμένων.

Νίκος Γιαννόπουλος

Τούτα τα μοτίβα δεν είναι, δυστυχώς, καθόλου άγνωστα στην Ελλάδα. Τουναντίον, γίνονται σιγά σιγά ο κανόνας όπως αντιλαμβάνεται ο καθένας από το προσωπικό του οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον. Γιατί όμως; Και γιατί επίσης το φαινόμενο ηλικιωμένοι να φροντίζουν ηλικιωμένους συναντάται με τέτοια συχνότητα πλέον στην Ελλάδα;

Το κλειδί, όπως ίσως έχετε ήδη καταλάβει, βρίσκεται στη γήρανση του πληθυσμού. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ποτέ ότι το 23% του πληθυσμού της χώρας είναι άνθρωποι από 60 ετών και πάνω και ότι οι άνω των 80 είναι η ηλικιακή ομάφα που αυξάνεται στην Ελλάδα καλύτερα από κάθε άλλη.

Ο ΟΟΣΑ από την πλευρά του υπογραμμίζει κάτι άλλο, εξίσου σημαντικό. Η χώρα βασίζεται πολύ περισσότερο στην άτυπη οικογενειακή φροντίδα παρά σε οργανωμένες υπηρεσίες μακροχρόνιας φροντίδας οι οποίες, όπως έχουμε καταδείξει και άλλες φορές στο Libre, ουσιαστικά απουσιάζουν από την Ελλάδα. 

Το στατιστικό που τα λέει όλα

Σε πρόσφατη έκθεσή του ο οργανισμός σημειώνει ότι 63% των ηλικιωμένων με ανάγκες φροντίδας δηλώνουν ότι δεν χρησιμοποιούν ή διέκοψαν τη χρήση επίσημων υπηρεσιών λόγω κόστους, γεγονός που μεταφέρει ακόμη μεγαλύτερο βάρος στην οικογένεια. Και η οικογένεια συνήθως αποτελείται επίσης από ηλικιωμένους.

Η εν λόγω έκθεση (OECD Health Working Paper) δημοσιεύτηκε το 2022. Από τότε, είναι πολύ πιθανό οι δείκτες να έχουν επιδεινωθεί.

Αυτό το φαινόμενο, εξαιρετικά διαδομένο στη χώρα μας, ισχύει και για αρκετές άλλες χώρες. Είναι και πάλι ο ΟΟΣΑ που έχει υπολογίσει ότι στις χώρες μέλη του περίπου 6 στους 10 ηλικιωμένους που λαμβάνουν φροντίδα στο σπίτι την λαμβάνουν αποκλειστικά από συγγενείς ή φίλους, χωρίς επαγγελματική υποστήριξη.

Παράλληλα έχει υπολογιστεί ότι οι περισσότεροι άτυποι φροντιστές είναι άνθρωποι άνω των 50 ετών ενώ σημαντικό μέρος τους έχει πάρει ήδη σύνταξη.

Μιλάμε δηλαδή για ανθρώπους που, πιθανότατα, έχουν ήδη δικές τους παθήσεις και πρέπει να φροντίσουν γι’ αυτές.

Τι αναφέρει για την Ελλάδα

Η πρόσφατη ανάλυση για την Ελλάδα αναφέρει ότι η χώρα βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε άτυπους, απλήρωτους οικογενειακούς φροντιστές και ότι σημαντικό ποσοστό ηλικιωμένων με ανάγκες φροντίδας δεν χρησιμοποιεί επίσημες υπηρεσίες λόγω κόστους. Ποιος θα φροντίσει τους φροντιστές; Πώς αυτή η κατάσταση θα γίνει βιώσιμη με όρους αξιοπρέπειας; Αυτά είναι πολύ μεγάλα ερωτήματα.

Και όλα αυτά ενώ η διεθνής βιβλιογραφία για το θέμα έχει καταγράψει ότι οι άτυποι φροντιστές εμφανίζουν συχνότερα κατάθλιψη, χρόνιο στρες, μυοσκελετικά προβλήματα, κοινωνική απομόνωση, εγκατάλειψη προσωπικής ζωής.

Προφανώς πρόκειται για την επόμενη μεγάλη κοινωνική πρόκληση, τουλάχιστον για την επόμενη δεκαετία. Δεν αφορά μόνο το σύστημα υγείας ή τα γηροκομεία· αφορά το τι συμβαίνει όταν η γενιά που μέχρι χθες πρόσφερε φροντίδα αρχίζει να χρειάζεται και η ίδια υποστήριξη.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει επισημάνει ότι η γήρανση του πληθυσμού αυξάνει τις ανάγκες για καθημερινή υποστήριξη, βοήθεια στο σπίτι και φροντίδα ανθρώπων με άνοια ή χρόνια νοσήματα. Αυξάνεται, κοντολογίς, η ανάγκη για κοινωνικό κράτος. Η βασική πρόκληση είναι ότι τα συστήματα υγείας δεν μπορούν να καλύψουν μόνα τους αυτές τις ανάγκες, άρα το βάρος μεταφέρεται στις οικογένειες.

Οι επιστήμονες δεν μιλούν πλέον μόνο για τη γήρανση του πληθυσμού, αλλά για τη γήρανση της ίδιας της φροντίδας. Καθώς αυξάνεται ο αριθμός των ανθρώπων που χρειάζονται καθημερινή υποστήριξη, μεγαλώνει και ο αριθμός εκείνων που αναλαμβάνουν αυτόν το ρόλο μέσα στην οικογένεια. Με τις ανισότητες να μεγαλώνουν, το εισόδημα των ηλικιωμένων να περιορίζεται και την τιμές να αυξάνονται διαρκώς, το στοίχημα κάθε μέρα γίνεται ολοένα και μεγαλύτερο.  

Αλήθεια τι λένε γι’ αυτό τα κόμματα που κυβερνούν ή φιλοδοξούν να κυβερνήσουν;