Ρήτρα διαφυγής: Οι επιλέξιμες δαπάνες για επενδύσεις 1 δισ. στην ενέργεια-Οφέλη για τους καταναλωτές

Η Ελλάδα ενεργοποιεί έναν ακόμη μηχανισμό ευελιξίας, καταθέτοντας επίσημο αίτημα προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την επέκταση της Εθνικής Ρήτρας Διαφυγής (National Escape Clause – NEC), ώστε να καλυφθούν και επενδύσεις που ενισχύουν την ενεργειακή ανθεκτικότητα της χώρας. Ο τομέας της ενέργειας και ειδικότερα αυτό της ενεργειακής ασφάλειας αναδεικνύεται σταδιακά σε ισότιμη ευρωπαϊκή προτεραιότητα με την άμυνα, αλλάζοντας τις ισορροπίες στη δημοσιονομική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η πρωτοβουλία του υπουργού Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, Κυριάκου Πιερρακάκη, αποτελεί ουσιαστικά το πρώτο βήμα για τη δημιουργία πρόσθετου δημοσιονομικού χώρου, ο οποίος θα επιτρέψει στην κυβέρνηση να χρηματοδοτήσει έργα άνω του 1 δισ. ευρώ μέχρι το 2028 χωρίς οι σχετικές δαπάνες να επιβαρύνουν τα όρια αύξησης των καθαρών πρωτογενών δαπανών που προβλέπει το νέο ευρωπαϊκό δημοσιονομικό πλαίσιο.

Η εξέλιξη έρχεται ως συνέχεια των αποφάσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο πλαίσιο του Εαρινού Πακέτου του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου 2026, με το οποίο διευρύνθηκε το πεδίο εφαρμογής της ρήτρας διαφυγής, αναγνωρίζοντας ότι η ενεργειακή ασφάλεια αποτελεί πλέον κρίσιμο παράγοντα οικονομικής, γεωπολιτικής και βιομηχανικής ανθεκτικότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Τι προβλέπει το ελληνικό αίτημα

Στην ανάρτησή του, ο Κυριάκος Πιερρακάκης ανέφερε ότι η Ελλάδα ζητεί την επέκταση της ισχύουσας ρήτρας ώστε να καλυφθούν έργα που ενισχύουν την ενεργειακή ανθεκτικότητα της χώρας, συνολικής αξίας άνω του 1 δισ. ευρώ έως το 2028, τα οποία θα χρηματοδοτηθούν από εθνικούς πόρους.

Οι επενδύσεις θα αφορούν κυρίως:

• αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ),
• έργα εξοικονόμησης ενέργειας,
• ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων,
• ηλεκτρικές διασυνδέσεις νησιών,
• κρίσιμες ενεργειακές υποδομές,
• εγκατάσταση αντλιών θερμότητας και ηλιακών συστημάτων,
• έργα που ενισχύουν συνολικά την ενεργειακή αυτονομία της χώρας.

Η τελική λίστα των έργων θα οριστικοποιηθεί το επόμενο διάστημα από τα συναρμόδια υπουργεία, ενώ θα πρέπει να εγκριθεί από την Κομισιόν, η οποία έχει ήδη καταρτίσει κατάλογο επιλέξιμων επενδύσεων.

Πώς λειτουργεί η νέα Ρήτρα Διαφυγής

Η Εθνική Ρήτρα Διαφυγής αποτελεί ειδικό μηχανισμό του νέου ευρωπαϊκού πλαισίου οικονομικής διακυβέρνησης, ο οποίος επιτρέπει, υπό προϋποθέσεις, την εξαίρεση συγκεκριμένων επενδυτικών δαπανών από τους δημοσιονομικούς περιορισμούς.

Μέχρι σήμερα εφαρμοζόταν αποκλειστικά για τις αμυντικές δαπάνες, στο πλαίσιο του σχεδίου ReArm Europe/Readiness 2030. Με τη νέα απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, επεκτείνεται και στις επενδύσεις που περιορίζουν την εξάρτηση από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα και ενισχύουν την ενεργειακή ασφάλεια.

Η ευελιξία συνοδεύεται από συγκεκριμένα όρια:

• έως 0,3% του ΑΕΠ ανά έτος,
• έως 0,6% του ΑΕΠ σωρευτικά για την περίοδο 2026-2028,

ενώ το συνολικό ανώτατο πλαφόν, μαζί με τις αμυντικές δαπάνες, παραμένει στο 1,5% του ΑΕΠ.

Στην πράξη, η ρήτρα δεν δημιουργεί νέους ευρωπαϊκούς πόρους ούτε μειώνει το δημόσιο χρέος. Οι σχετικές δαπάνες εξακολουθούν να υπολογίζονται στο πρωτογενές αποτέλεσμα και στο χρέος, όμως δεν προσμετρώνται στο όριο αύξησης των καθαρών πρωτογενών δαπανών, δίνοντας μεγαλύτερη δημοσιονομική ευχέρεια στα κράτη-μέλη.

Ποιες δαπάνες θεωρούνται επιλέξιμες

Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, επιλέξιμες θεωρούνται επενδύσεις που έχουν μετρήσιμο αποτέλεσμα στη μείωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα και ενισχύουν την ενεργειακή ανθεκτικότητα.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται:

• έργα ΑΠΕ,
• συστήματα αποθήκευσης ενέργειας και μεγάλες μπαταρίες,
• αναβάθμιση ηλεκτρικών δικτύων,
• ηλεκτρικές διασυνδέσεις,
• ενεργειακή αναβάθμιση κατοικιών και δημόσιων κτιρίων,
• προγράμματα αντικατάστασης συμβατικών συστημάτων θέρμανσης με αντλίες θερμότητας,
• δράσεις ενεργειακής αυτονομίας και ηλεκτροκίνησης.

Αντίθετα, αποκλείονται ρητά οι οριζόντιες επιδοτήσεις λογαριασμών ηλεκτρικού ρεύματος, οι μειώσεις ΦΠΑ στην ενέργεια, καθώς και τα έκτακτα μέτρα κατανάλωσης χωρίς μόνιμο διαρθρωτικό αποτέλεσμα.

Τι σημαίνει για νοικοκυριά και επιχειρήσεις

Παρότι η ενεργοποίηση της ρήτρας δεν μεταφράζεται σε νέες επιδοτήσεις τύπου pass, η κυβέρνηση εκτιμά ότι οι επενδύσεις μπορούν να περιορίσουν το ενεργειακό κόστος σε βάθος χρόνου.

Η μεγαλύτερη δυνατότητα αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας από ΑΠΕ, οι νέες διασυνδέσεις των νησιών και οι παρεμβάσεις εξοικονόμησης ενέργειας αναμένεται να βελτιώσουν την αξιοπιστία του ηλεκτρικού συστήματος, να μειώσουν τις απώλειες στα δίκτυα και να περιορίσουν την έκθεση της ελληνικής οικονομίας στις διεθνείς διακυμάνσεις των τιμών της ενέργειας.

Παράλληλα, η ενίσχυση των ενεργειακών υποδομών θεωρείται κρίσιμο στοιχείο για τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων, καθώς η μείωση του ενεργειακού κόστους αποτελεί σταθερό αίτημα της βιομηχανίας και των παραγωγικών φορέων.

Η ευρωπαϊκή στρατηγική πίσω από την απόφαση

Η διεύρυνση της Εθνικής Ρήτρας Διαφυγής εντάσσεται στη συνολική στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη μείωση της εξάρτησης από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα, μετά τις ενεργειακές αναταράξεις που προκάλεσαν η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και οι διαδοχικές κρίσεις στις διεθνείς αγορές ενέργειας.

Παράλληλα, συνδέεται με τους στόχους του σχεδίου REPowerEU, που επιδιώκει την επιτάχυνση των επενδύσεων στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, στην εξοικονόμηση ενέργειας και στις διασυνοριακές ενεργειακές υποδομές.

Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις 18 χώρες που μπορούν να αξιοποιήσουν τη νέα δυνατότητα, καθώς έχει ήδη ενεργοποιήσει τη ρήτρα για τις αμυντικές δαπάνες. Εφόσον το αίτημα εγκριθεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και στη συνέχεια από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η χώρα θα αποκτήσει έναν επιπλέον δημοσιονομικό μοχλό για την επιτάχυνση κρίσιμων ενεργειακών έργων, τα οποία θεωρούνται κομβικά τόσο για την πράσινη μετάβαση όσο και για τη μακροπρόθεσμη ενεργειακή και οικονομική ανθεκτικότητα της ελληνικής οικονομίας.