Ακρίτας Καϊδατζής στο libre: Στην παρούσα συγκυρία, ελπίζω και εύχομαι ότι δεν θα αναθεωρηθεί κανένα άρθρο

Δύο έγκριτοι Συνταγματολόγοι, ο Ακρίτας Καϊδατζής και ο Χαράλαμπος Κουρουνδής έγραψαν πρόσφατα ένα βιβλίο, πιστεύουμε, πολύτιμο. Το “Ποια Αναθεώρηση” (κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πόλις) βάζει τολμηρά τα ζητήματα που αφορούν την αναθεώρηση του Συντάγματος και λέει πράγματα που συνήθως δεν ακούγονται στο δημόσιο διάλογο για το Καταστατικό Χάρτη της χώρας.

Νίκος Γιαννόπουλος

Ο Ακρίτας Καϊδατζής κλήθηκε να απαντήσει στα ερωτήματα του Libre και κατέθεσε, χωρίς φόβο αλλά με πολλή γνώση, τη δική του οπτική.

–Γράφετε για ένα Σύνταγμα υπέρ των πολλών. Αυτό σημαίνει ότι το παρόν Σύνταγμα είναι ένα Σύνταγμα των ελίτ, των λίγων ή απλά πρόκειται για ένα παρωχημένο Σύνταγμα;

Το Σύνταγμα είναι ένα κείμενο, λέξεις πάνω στο χαρτί. Δεν έχει ζωή από μόνο του. Αποκτά ετούτον ή εκείνο το χαρακτήρα ανάλογα με τον τρόπο που εφαρμόζεται. Ζωή στο Σύνταγμα δίνουν οι εφαρμοστές του –στους οποίους, σημειωτέον, συγκαταλεγόμαστε και όλοι οι πολίτες.

Ως κείμενο, το Σύνταγμα του 1975 που έχουμε, όπως αναθεωρήθηκε τέσσερις φορές, είναι μετρίως συντηρητικό. Αυτό σημαίνει ότι, από τη μια, βεβαίως εγγυάται το κρατούν καθεστώς –προστατεύει την ιδιοκτησία, την ιδιωτική πρωτοβουλία, το κεφάλαιο– και κατά τούτο ευνοεί τις κοινωνικο-οικονομικές και πολιτικές ελίτ.

Ταυτόχρονα όμως, από την άλλη, περιέχει κάποιες διόλου ευκαταφρόνητες παραχωρήσεις προς τις κυριαρχούμενες τάξεις, τους πολλούς: προστατεύει την εργασία, τις συνδικαλιστικές και συλλογικές ελευθερίες, τα κοινωνικά δικαιώματα. Το πρόβλημα είναι πως οι πολιτικο-θεσμικές ελίτ (το πολιτικό, διοικητικό και δικαστικό σύστημα) με τη στήριξη των οικονομικά και μιντιακά ισχυρών έχουν καταφέρει να επιβάλουν μια κραυγαλέα μονόπλευρη, υπέρ τους, εφαρμογή του Συντάγματος. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι πολλοί, απογοητευμένοι, παύουν να εμπνέονται από το Σύνταγμα, θεωρώντας ότι δεν έχει κάτι να τους προσφέρει. Αυτή είναι η κύρια φιλοδοξία του βιβλίου μας: Να αναδείξουμε τη σημασία του Συντάγματος για τους πολλούς. Να ανακτήσουν οι πολλοί το Σύνταγμα, να το ξαναπάρουν στα χέρια τους, να γίνει πηγή έμπνευσης για κοινωνικούς αγώνες και διεκδικήσεις.  

Επειδή τα δημοκρατικά, τουλάχιστον, Συντάγματα τα ψηφίζουν οι αντιπρόσωποι του λαού, θα έλεγε κάποιος ότι κάθε λαός έχει το Σύνταγμα που του αξίζει

Να δώσω ένα παράδειγμα. Το Σύνταγμα προστατεύει την ιδιοκτησία. Όταν η ιδιοκτησία κάποιου θίγεται, αυτός, ευλόγως, επικαλείται παραβίαση του Συντάγματος και διεκδικεί την αποκατάστασή της. Το Σύνταγμα όμως (υποτίθεται ότι) προστατεύει εξίσου και την εργασία. Να σας διαβάσω τί λέει το άρθρο 22; Το κράτος, λέει, μεριμνά «για την ηθική και υλική εξύψωση του εργαζόμενου αγροτικού και αστικού πληθυσμού». 

Είναι λόγια του Συντάγματος. Είδατε κάποιον να επικαλείται παραβίαση του Συντάγματος από την –αντί εξύψωσης– καταβαράθρωση της αγοραστικής δύναμης και του βιοτικού επιπέδου των εργαζομένων τα τελευταία χρόνια; Είδατε κάποιον να αναδεικνύει ως συνταγματικά ζητήματα, που πράγματι είναι τέτοια, την πρωτοφανή ακρίβεια και τα καρτέλ της αγοράς, την ενεργειακή φτώχεια, τη στεγαστική κρίση, την κατάρρευση της δημόσιας υγείας και παιδείας; Το σύστημα μάς έχει εκπαιδεύσει να μη σκεφτόμαστε με αυτούς τους όρους. Αυτό είναι κάτι που θα θέλαμε να αλλάξει.    

–Μπορεί ο καταστατικός χάρτης μίας χώρας να έχει ριζοσπαστικά χαρακτηριστικά;

Το Σύνταγμα μιας χώρας είναι τόσο ριζοσπαστικό ή τόσο συντηρητικό, ακόμα και αντιδραστικό, όσο επιλέξουν αυτοί που το φτιάχνουν και το ψηφίζουν. Και επειδή τα δημοκρατικά, τουλάχιστον, Συντάγματα τα ψηφίζουν οι αντιπρόσωποι του λαού, θα έλεγε κάποιος ότι κάθε λαός έχει το Σύνταγμα που του αξίζει. Αυτό ωστόσο είναι αφοριστικό και άδικο. Οι αντιπρόσωποί μας, πολύ συχνά, ανήκουν στις πολιτικές ελίτ. Ναι μεν είναι αυτοί από τους οποίους διαμεσολαβείται η λαϊκή βούληση, ταυτόχρονα όμως έχουν ιδιαίτερους δεσμούς με τις κοινωνικο-οικονομικές ελίτ.

Είναι, θα λέγαμε, υπηρέτες δύο αφεντάδων. Των πολιτών που τους αναδεικνύουν με την ψήφο τους και των ισχυρών που τους στηρίζουν για να εκλεγούν. Όσο μικρότερη είναι η αδιαμεσολάβητη εμπλοκή των ίδιων των πολιτών στη διαδικασία παραγωγής του Συντάγματος τόσο περιορίζονται τα ριζοσπαστικά στοιχεία του. Και το αντίστροφο. Το Σύνταγμα του 1975, παρότι φτιάχτηκε από μια υπερσυντηρητική πλειοψηφία, περιέλαβε τις παραχωρήσεις για τους πολλούς που είπαμε παραπάνω, χάρη στο ακμαίο φοιτητικό και κοινωνικό κίνημα που αναδείχθηκε με τη μεταπολίτευση.

–Πώς μπορούν οι πολλοί να ενδιαφερθούν ενεργά για το Σύνταγμα, για την προάσπιση αλλά και την αναθεώρησή του;

Αυτό είναι το πιο δύσκολο στοίχημα. Καταρχάς, χρειάζεται κατάλληλη ενημέρωση: να συνειδητοποιήσουν οι πολλοί ότι το Σύνταγμα έχει πράγματα που τους ενδιαφέρουν. Και κάτι παραπάνω, χρειάζεται πολιτική και συνταγματική, δηλαδή δημοκρατική, παιδεία. Η επίθεση των τελευταίων ετών στα μαθήματα πολιτικής και κοινωνικής αγωγής δεν είναι τυχαία. Συνδέεται με τη συστηματική προσπάθεια επιβολής της μονοσήμαντης αντίληψης που θέλει το Σύνταγμα για λίγους, όχι για όλους.

Στην παρούσα συγκυρία, ελπίζω και εύχομαι ότι δεν θα αναθεωρηθεί κανένα άρθρο

Μεγάλη ζημιά κάνουν επίσης οι τεχνοκράτες, οι ειδικοί περί το Σύνταγμα, τους νόμους και τους θεσμούς, που πολύ συχνά έχουν μιαν αντίληψη του τύπου: «Μη μιλάς εσύ, δεν είσαι ειδικός». Κάτι που, μοιραία, οδηγεί τους πολίτες σε παραίτηση: «Μα τί να πω εγώ; δεν είμαι συνταγματολόγος». Λάθος. Το σύστημα θέλει να το πιστέψουμε αυτό, αλλά το Σύνταγμα λέει άλλα πράγματα. Το άρθρο 120 λέει ότι η τήρηση του Συντάγματος επαφίεται στον πατριωτισμό των Ελλήνων. Πώς είναι δυνατόν οι πολίτες να ελέγχουν την τήρησή του, αν δεν έχουν λόγο και άποψη για το Σύνταγμα; Το Σύνταγμα είναι ο νόμος που έχουν στα χέρια τους οι πολίτες, προκειμένου να ελέγχουν την κρατική εξουσία.

Όχι μόνο δικαιούνται, αλλά και οφείλουν, να έχουν λόγο και άποψη για το τί λέει και τί δεν λέει. Δεν χρειάζεται να είναι κάποιος ούτε νομικός ούτε συνταγματολόγος για να καταλάβει ότι το «απαγορεύεται» στο άρθρο 16 σημαίνει αυτό ακριβώς που λέει, και όχι «επιτρέπεται», όπως προσπαθούν να τον πείσουν σε αγαστή σύμπνοια και οι τρεις κρατικές εξουσίες, εκτελεστική, νομοθετική και δικαστική.      

–Αλήθεια, ποια άρθρα του Συντάγματος θα έπρεπε να αναθεωρηθούν και σε ποια κατεύθυνση κατά την οπτική σας;

Στην παρούσα συγκυρία, ελπίζω και εύχομαι ότι δεν θα αναθεωρηθεί κανένα άρθρο. Και ότι η διαδικασία αναθεώρησης που ξεκίνησε πριν ενάμιση μήνα και προχωράει με ευτελιστικές διαδικασίες φαστ τρακ τελικά θα ματαιωθεί, δηλαδή η επόμενη βουλή δεν θα υπερψηφίσει κανένα άρθρο. Η πρόταση αναθεώρησης που κατέθεσε η Νέα Δημοκρατία, πέραν από προσχηματική και για επικοινωνιακούς μόνο λόγους, είναι μια πρόταση συνταγματοποίησης νεοφιλελεύθερων και νεοσυντηρητικών πολιτικών. Τίποτα καλό δεν μπορούμε να αναμένουμε απ’ αυτή.

Θα είμαστε πραγματικά ευτυχείς αν καταφέραμε να γράψουμε ένα “λαϊκό” βιβλίο

Από την άποψη αυτή, θεωρώ προβληματική την κατάθεση αντιπροτάσεων, ακόμα και καλοπροαίρετων, για αναθεώρηση του Συντάγματος σε προοδευτική κατεύθυνση. Στις δεδομένες συνθήκες, με μια συντηρητική πλειοψηφία στη βουλή και με αρκετές εφεδρείες εξ (ακρο)δεξιών της δεν έχει νόημα να μιλάμε για ένα προοδευτικό Σύνταγμα. Αντίθετα, υπάρχει ο κίνδυνος όλη αυτή η αναθεωρησιολογία να λειτουργήσει νομιμοποιητικά για την πρόταση της Νέας Δημοκρατίας, εμφανίζοντάς την ως μια ακόμα πρόταση μεταξύ πολλών άλλων. Δεν είναι έτσι. Πρόκειται για χυδαία εργαλειοποίηση του Συντάγματος και της αναθεωρητικής διαδικασίας. Σε μιαν επόμενη βουλή με προοδευτική πλειοψηφία, πολύ ευχαρίστως να συζητήσουμε για προτάσεις μιας προοδευτικής αναθεώρησης. Αυτές σίγουρα θα περιλαμβάνουν μέτρα για τον δραστικό περιορισμό της παντοδυναμίας του πρωθυπουργού και για πολύπλευρη ενίσχυση της φωνής και της πολιτικής συμμετοχής των πολιτών.  
 
-Ποια είναι η μέχρι στιγμής υποδοχή του βιβλίου σας από το κοινό; Είναι ένα βιβλίο για “ειδικούς” ή έχει μία γενικότερη απεύθυνση;

Το βιβλίο το γράψαμε, προγραμματικά, για τους πολλούς. Απευθύνεται στο ευρύ κοινό, τον μέσο εγγράμματο αναγνώστη. Δεν θα ήταν δυνατόν, τη στιγμή που υποστηρίζουμε ότι κάθε πολίτης δικαιούται να έχει λόγο για το Σύνταγμα, το βιβλίο μας να είναι γραμμένο κρυπτικά και να απευθύνεται μόνο στους ομοτέχνους μας. 

Προσπαθήσαμε λοιπόν να το γράψουμε όσο πιο απλά και εύληπτα γίνεται, χωρίς ωστόσο να κάνουμε εκπτώσεις στην επιστημονικότητά του. Μιλάμε πολύ σοβαρά για τα θέματα της επιστήμης μας –είμαστε και οι δύο συγγραφείς ειδικοί περί το Σύνταγμα– χωρίς, ελπίζω, να γινόμαστε ούτε σοβαροφανείς ούτε σπουδαιοφανείς. Πιστεύουμε στη λαϊκή επιστήμη. Κάνουμε επιστήμη για τους πολλούς, όχι για τις ελίτ.

Από την άποψη αυτή, θα είμαστε πραγματικά ευτυχείς αν καταφέραμε να γράψουμε ένα “λαϊκό” βιβλίο. Το εγχείρημα δεν είναι καθόλου αυτονόητο για τα επιστημονικά και εκδοτικά ήθη. Χρωστάμε χάριτες στον εκδότη μας, την επιμελήτρια και τα στελέχη των εκδόσεων «Πόλις» που στήριξαν αμέριστα την επιλογή μας αυτή. 

Προσωπικά, ένιωσα μεγάλη ικανοποίηση –και, γιατί όχι, περηφάνεια– όταν είδα σε μέσο κοινωνικής δικτύωσης φωτογραφία παλιάς φοιτήτριας και νυν συναδέλφου με το βιβλίο στην παραλία. Είναι το είδος της λαϊκότητας, της απεύθυνσης στο ευρύ κοινό, που θέλαμε. Θα χαρώ ακόμα περισσότερο αν δω αντίστοιχη φωτογραφία από αναγνώστη που δεν είναι νομικός.