Πώς η ηλεκτρονική συνταγογράφηση αλλάζει τον χάρτη των αντιβιοτικών στην Ελλάδα

Η διαχρονική πρωτοκαθεδρία της Ελλάδας στην κατανάλωση αντιβιοτικών και η απειλή της μικροβιακής αντοχής βρέθηκαν στο μικροσκόπιο της πρόσφατης συνέντευξης τύπου που παραχώρησε η ηγεσία του υπουργείου Υγείας. Στην εκδήλωση παρουσιάστηκαν τα δεδομένα μιας εκτενούς αναδρομικής μελέτης που εκπόνησε το Ινστιτούτο Επιστημονικών Ερευνών του Πανελλήνιου Ιατρικού Συλλόγου, αξιοποιώντας τα στοιχεία της Ηλεκτρονικής Συνταγογράφησης της ΗΔΙΚΑ για την εξαετία 2018-2024.

Ρούλα Σκουρογιάννη

Η ακτινογραφία της εξωνοσοκομειακής κατανάλωσης φέρνει στην επιφάνεια τόσο τη θετική επίδραση των ψηφιακών ελέγχων όσο και τις επίμονες στρεβλώσεις που καθιστούν την κατάχρηση των φαρμάκων αυτών μια βαθιά ριζωμένη συνήθεια. 

Το σημείο-καμπή για τη συγκράτηση της αλόγιστης χρήσης εντοπίζεται στον Σεπτέμβριο του 2020, όταν θεσμοθετήθηκε η υποχρεωτική έκδοση ηλεκτρονικής ιατρικής συνταγής για τη χορήγηση κάθε αντιβιοτικού. Η σύγκριση των στοιχείων πριν και μετά το 2020 αποκάλυψε μια σοκαριστική πραγματικότητα: σχεδόν τέσσερις στις δέκα συσκευασίες (το 40% της συνολικής αγοράς) δίνονταν απευθείας από τον φαρμακοποιό, χωρίς να έχει προηγηθεί ιατρική διάγνωση.

Όπως εξήγησε ο υπουργός Υγείας, Άδωνις Γεωργιάδης, η θεσμική αυτή παρέμβαση έκανε επιτέλους «ορατή» μια τεράστια κατανάλωση που για χρόνια παρέμενε στο σκοτάδι λόγω έλλειψης κρατικής επιτήρησης. Ο ίδιος τόνισε ότι τα νέα δεδομένα αποτελούν το απαραίτητο θεμέλιο για να χτυπηθεί η ρίζα του προβλήματος, καθώς η υπερκατανάλωση συνδέεται άμεσα με την έξαρση των ανθεκτικών μικροβίων και τη ραγδαία αύξηση των ενδονοσοκομειακών λοιμώξεων στη χώρα μας.

Η ανθρωπογεωγραφία της κατανάλωσης και το φράγμα του 45%

Παρά τον έλεγχο που επέβαλε το ψηφιακό σύστημα, η συνολική ζήτηση παραμένει σε υψηλά επίπεδα για τα ευρωπαϊκά δεδομένα, όπως επιβεβαιώνουν και οι σχετικές εκθέσεις του Ευρωπαϊκού Κέντρου Πρόληψης και Ελέγχου Νοσημάτων (ECDC). Είναι ενδεικτικό ότι το 2024 σχεδόν ένας στους δύο Έλληνες (ποσοστό 45% του πληθυσμού) έλαβε τουλάχιστον μία συνταγή αντιβιοτικού.

Η μελέτη απομονώνει συγκεκριμένα δημογραφικά χαρακτηριστικά που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον:

• Ηλικιακές ομάδες: Οι πολίτες άνω των 55 ετών αποτελούν τους σταθερούς «πρωταθλητές» στη λήψη αντιβιοτικών, με τη χρήση να αγγίζει τη μέγιστη τιμή της στις ηλικίες μεταξύ 80 και 85 ετών.
• Διαφοροποίηση ανά φύλο: Μετά τη συμπλήρωση του 20ού έτους της ηλικίας τους, οι γυναίκες συνταγογραφούνται για αντιβιοτικά πολύ συχνότερα από τους άνδρες. Η τάση αυτή αποδίδεται από την επιστημονική κοινότητα στην υψηλή συχνότητα των γυναικολογικών λοιμώξεων.

Ιατρικές ειδικότητες και η συστηματική παράκαμψη των πρωτοκόλλων

Ένα από τα πιο ανησυχητικά «καμπανάκια» της έρευνας αφορά τον τρόπο με τον οποίο γράφονται τα φάρμακα. Διαπιστώθηκε ότι το 91% των αντιβιοτικών χορηγείται εκτός των επίσημων θεραπευτικών πρωτοκόλλων, ενώ μόλις το 9% ακολουθεί την προβλεπόμενη ψηφιακή διαδρομή. Σε πολλές περιπτώσεις, όπως στην πυελονεφρίτιδα, οι γιατροί επιλέγουν να προσπεράσουν τη δήλωση της ακριβούς αιτιολογίας, καθώς η τήρηση του πρωτοκόλλου απαιτεί εισαγωγή δεδομένων που περιορίζει τις θεραπευτικές τους επιλογές.

Σε ό,τι αφορά τον καταλογισμό των συνταγών, οι παθολόγοι και οι γενικοί γιατροί βρίσκονται στην πρώτη γραμμή, καθώς υπογράφουν το 35% των συνολικών συσκευασιών. Ωστόσο, η πιο έντονη δραστηριότητα ανά γιατρό καταγράφεται στους ουρολόγους, οι οποίοι εκδίδουν κατά μέσο όρο 800 συνταγές τον χρόνο. Ακολουθούν στενά οι ωτορινολαρυγγολόγοι (ΩΡΛ), οι πνευμονολόγοι, οι παιδίατροι και οι οδοντίατροι, με ετήσιους όγκους που κυμαίνονται από 600 έως 800 κουτιά.

Σημαντικό μερίδιο της ευθύνης για την κατάχρηση εντοπίζεται στη χειμερινή περίοδο. Ο πρόεδρος του ΕΟΦ, Σπύρος Σαπουνάς, υπογράμμισε ότι παραμένει έντονο το φαινόμενο της χορήγησης αντιβιοτικών για την αντιμετώπιση της γρίπης. Πρόκειται για μια σοβαρή στρέβλωση, αφού η γρίπη είναι ιογενής λοίμωξη και τα αντιβιοτικά δεν έχουν καμία θεραπευτική ένδειξη έναντι των ιών. Συνολικά, οι λοιμώξεις του ανώτερου αναπνευστικού ευθύνονται για το 20% με 25% της ετήσιας συνταγογράφησης, με τις λοιμώξεις του ουροποιητικού συστήματος να αποτελούν τη δεύτερη βασικότερη αιτία.

Τουριστικές περιοχές στο «κόκκινο» και η απόκλιση από τα διεθνή στάνταρ

Ο γεωγραφικός χάρτης της συνταγογράφησης αποτυπώνει δύο εντελώς διαφορετικές ταχύτητες στη χώρα. Στη Φωκίδα και την Ευρυτανία καταγράφεται η πιο συντηρητική και ορθολογική χρήση, με περίπου 70 κουτιά ανά χίλιους κατοίκους σε μηνιαία βάση. Στον αντίποδα, οι τουριστικές περιοχές και τα νησιά εμφανίζουν εντυπωσιακή έξαρση. Περιοχές όπως η Λευκάδα, η Ζάκυνθος, η Κέρκυρα, οι Κυκλάδες, η Κόρινθος, τα Χανιά και το Ηράκλειο παρουσιάζουν τις υψηλότερες μηνιαίες καταναλώσεις στην επικράτεια, οι οποίες κυμαίνονται από 130 έως 170 συσκευασίες ανά χίλιους κατοίκους.

Η υπερβολή αυτή συνδέεται και με ποιοτικά χαρακτηριστικά που μας απομακρύνουν από την παγκόσμια στρατηγική υγείας. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ορίζει ότι μέχρι το 2030, το 65% των αντιβιοτικών που χρησιμοποιούνται παγκοσμίως πρέπει να ανήκουν στην κατηγορία πρώτης γραμμής (κατηγορία access), ώστε να μην επιβαρύνεται η μικροβιακή αντοχή.

Στην Ελλάδα καταγράφεται η ακριβώς αντίθετη τάση. Υπάρχει μια έντονη ιατρική προτίμηση σε προηγμένα αντιβιοτικά νεότερης γενιάς (όπως οι κινολόνες), με αποτέλεσμα η χώρα να βρίσκεται 20% έως 25% κάτω από τον διεθνή στόχο ασφαλείας, καθώς η χρήση των ενδεικνυόμενων φαρμάκων πρώτης γραμμής περιορίζεται μόλις στο 40%.

Το επόμενο βήμα για τον έλεγχο της αγοράς

Η ελληνική πολιτεία έχει στα χέρια της ένα ισχυρό όπλο. Όπως επεσήμανε ο επιστημονικός υπεύθυνος της μελέτης, Νικόλαος Βαβουρανάκης, η χώρα διαθέτει ένα από τα πιο εξελιγμένα και δομημένα συστήματα ηλεκτρονικής συνταγογράφησης διεθνώς, το οποίο παρέχει ακριβή επιδημιολογικά δεδομένα για τον σχεδιασμό στοχευμένων πολιτικών.

Το επόμενο κρίσιμο βήμα θα γίνει στις αρχές Σεπτεμβρίου. Το Ινστιτούτο του Πανελλήνιου Ιατρικού Συλλόγου πρόκειται να παραδώσει στο υπουργείο Υγείας ένα ολοκληρωμένο πακέτο προτάσεων. Αυτές οι εισηγήσεις θα αποτελέσουν το βασικό εργαλείο της πολιτικής ηγεσίας για την αξιολόγηση των γιατρών, την αυστηροποίηση των ελέγχων ανά ειδικότητα και την ορθολογική κατανάλωση των αντιβιοτικών, με απώτερο σκοπό την προστασία της δημόσιας υγείας.