Πόσο κοντά είναι η Ανατολική Μεσόγειος σε επικίνδυνη σύγκρουση Ισραήλ-Τουρκίας;

Η νέα σφοδρή λεκτική αντιπαράθεση ανάμεσα στην Άγκυρα και το Τελ Αβίβ επαναφέρει ένα ερώτημα που μέχρι πρόσφατα φάνταζε υπερβολικό: θα μπορούσε η ένταση μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ να οδηγήσει ακόμη και σε στρατιωτική αντιπαράθεση; Οι δηλώσεις του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, οι σκληρές απαντήσεις της ισραηλινής κυβέρνησης και η δημόσια παρέμβαση του Ντόναλντ Τραμπ συνθέτουν ένα σκηνικό αυξανόμενης γεωπολιτικής έντασης στην Ανατολική Μεσόγειο. Την ίδια στιγμή, πίσω από τις δημόσιες συγκρούσεις εξελίσσεται ένα λιγότερο ορατό παρασκήνιο συνεννόησης, όπως φάνηκε στην υπόθεση του πρόσφατου «Στόλου Ειρήνης» προς τη Γάζα. Το παράδοξο είναι ότι ενώ οι δύο χώρες ανταλλάσσουν βαριές κατηγορίες, εξακολουθούν να διατηρούν ανοικτούς διαύλους επικοινωνίας, κυρίως σε ζητήματα ασφαλείας, αποκαλύπτοντας πως η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη από ό,τι δείχνει η πολιτική ρητορική.

Η νέα επίθεση Ερντογάν και η σκληρή απάντηση Νετανιάχου

Ο Τούρκος πρόεδρος ανέβασε εκ νέου τους τόνους, υποστηρίζοντας ότι οι ισραηλινές επιχειρήσεις στη Συρία και τον Λίβανο έχουν φτάσει σε σημείο που «απειλούν και την Τουρκία». Παράλληλα, προειδοποίησε για «επικίνδυνες πρωτοβουλίες» του Ισραήλ στην Ανατολική Μεσόγειο, αφήνοντας σαφείς αιχμές για τις εξελίξεις στην περιοχή.

Η απάντηση του Μπενιαμίν Νετανιάχου ήταν άμεση και ιδιαίτερα επιθετική. Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός χαρακτήρισε τον Ερντογάν «αντισημίτη δικτάτορα», κατηγορώντας τον για υποστήριξη της Χαμάς και για καταστολή πολιτικών αντιπάλων στο εσωτερικό της Τουρκίας.

Η σύγκρουση επεκτάθηκε γρήγορα και σε διπλωματικό επίπεδο, με το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών να απαντά με σκληρή ανακοίνωση κατά του Νετανιάχου, κατηγορώντας την ισραηλινή κυβέρνηση για προσπάθεια παραπλάνησης της διεθνούς κοινής γνώμης.

Γιατί ανεβαίνουν τώρα οι τόνοι;

Στην Ιερουσαλήμ εκτιμούν ότι η χρονική επιλογή του Ερντογάν δεν είναι τυχαία. Σύμφωνα με ισραηλινές αναλύσεις, η Άγκυρα θεωρεί ότι έχουν εμφανιστεί ρωγμές στις σχέσεις μεταξύ του Νετανιάχου και του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ.

Η αντίληψη που κυριαρχεί στην τουρκική ηγεσία είναι ότι η Ουάσιγκτον δεν προσφέρει πλέον το ίδιο επίπεδο πολιτικής κάλυψης προς τον Ισραηλινό πρωθυπουργό όπως στο παρελθόν. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Ερντογάν επιχειρεί να εμφανιστεί ως ηγετική προσωπικότητα του μουσουλμανικού κόσμου και ως βασικός εκφραστής της φιλοπαλαιστινιακής γραμμής.

Παράλληλα, η Τουρκία παρακολουθεί με ανησυχία την περαιτέρω σύσφιξη των σχέσεων του Ισραήλ με την Ελλάδα και την Κύπρο, καθώς και τη σταδιακή εμβάθυνση της συνεργασίας με ευρωπαϊκές δυνάμεις στην Ανατολική Μεσόγειο.

Ένας ακόμη παράγοντας που απασχολεί την Άγκυρα είναι η προσπάθεια του Ερντογάν να ενισχύσει το πολιτικό του αποτύπωμα στον αραβικό κόσμο, σε μια περίοδο κατά την οποία η επιρροή του Ιράν έχει δεχθεί σημαντικά πλήγματα. Μέσα από τη σύγκρουση με το Ισραήλ, η τουρκική ηγεσία επιδιώκει να εμφανιστεί ως η κυρίαρχη φωνή υπέρ της παλαιστινιακής υπόθεσης.

Ο Τραμπ στέλνει μήνυμα σε Άγκυρα και Τελ Αβίβ

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκάλεσε η δημόσια τοποθέτηση του Ντόναλντ Τραμπ, όταν ρωτήθηκε για το ενδεχόμενο σύγκρουσης μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας.

Ο Αμερικανός πρόεδρος επέλεξε να επαινέσει τον Τούρκο ομόλογό του, χαρακτηρίζοντάς τον «ισχυρό ηγέτη» και «πολύ καλό φίλο». Ακόμη πιο χαρακτηριστική ήταν η διαβεβαίωσή του ότι δεν θεωρεί πιθανό ένα τέτοιο σενάριο, δηλώνοντας πως «δεν θα συμβεί όσο είμαι πρόεδρος».

Η παρέμβαση αυτή ερμηνεύεται ως προσπάθεια να σταλεί μήνυμα και προς τις δύο πλευρές ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν επιθυμούν καμία ανεξέλεγκτη κλιμάκωση σε μια περιοχή όπου ήδη συνυπάρχουν πολλαπλές εστίες κρίσης, από τη Γάζα και τη Συρία έως την Ανατολική Μεσόγειο.

Το παρασκήνιο του «Στόλου Ειρήνης» προς τη Γάζα

Παρά την πολεμική ρητορική, οι τελευταίες εβδομάδες αποκάλυψαν και μια διαφορετική εικόνα.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις που κυκλοφορούν σε ισραηλινούς διπλωματικούς κύκλους, η διαχείριση του πρόσφατου «Στόλου Ειρήνης» προς τη Γάζα αποτέλεσε πεδίο συντονισμού μεταξύ Άγκυρας και Τελ Αβίβ.

Η τουρκική πλευρά φέρεται να περιόρισε ακραίες κινήσεις ακτιβιστών που συνδέονται με την οργάνωση IHH, γνωστή από το επεισόδιο του «Μαβί Μαρμαρά» το 2010. Από την άλλη πλευρά, το Ισραήλ διευκόλυνε τη μεταφορά των συμμετεχόντων στην Τουρκία μετά την ολοκλήρωση της επιχείρησης.

Οι ίδιες εκτιμήσεις αναφέρουν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες λειτούργησαν ως βασικός παράγοντας συντονισμού, επιδιώκοντας να αποτρέψουν ένα νέο επεισόδιο που θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρή κρίση στις σχέσεις των δύο χωρών.

Υπάρχει πραγματικός κίνδυνος πολέμου;

Παρά τις απειλές και τη δραματική ρητορική, οι περισσότεροι αναλυτές θεωρούν ότι ένα άμεσο στρατιωτικό επεισόδιο μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ παραμένει εξαιρετικά απίθανο.

Ωστόσο, υπάρχουν δύο περιοχές όπου ο κίνδυνος ατυχήματος ή ανεπιθύμητης κλιμάκωσης είναι υπαρκτός: η Συρία και η Ανατολική Μεσόγειος.

Στη Συρία, οι στρατιωτικές παρουσίες και τα αντικρουόμενα συμφέροντα των δύο χωρών δημιουργούν ένα περιβάλλον υψηλής επικινδυνότητας. Στην Ανατολική Μεσόγειο, οι ενεργειακοί σχεδιασμοί, οι θαλάσσιες διεκδικήσεις και οι περιφερειακές συμμαχίες προσθέτουν νέα επίπεδα ανταγωνισμού.

Παράλληλα, η Άγκυρα γνωρίζει ότι μια πλήρης ρήξη με το Ισραήλ θα περιόριζε σημαντικά την επιρροή της στο παλαιστινιακό ζήτημα και θα μείωνε τα περιθώρια παρέμβασής της στη Δυτική Όχθη και τη Γάζα.

Για τον λόγο αυτό, παρά τις δημόσιες συγκρούσεις, οι δίαυλοι επικοινωνίας παραμένουν ανοικτοί. Δεν αποκλείεται μάλιστα οι Ηνωμένες Πολιτείες ή ακόμη και το Αζερμπαϊτζάν να αναλάβουν εκ νέου πρωτοβουλίες διαμεσολάβησης, όπως έχει συμβεί στο παρελθόν.

Το συμπέρασμα είναι ότι η περιοχή δεν βρίσκεται σήμερα στο κατώφλι ενός πολέμου μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας. Βρίσκεται όμως σε μια φάση έντονου γεωπολιτικού ανταγωνισμού, όπου οι δηλώσεις, οι συμβολισμοί και οι περιφερειακές συμμαχίες αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία. Και σε αυτό το περιβάλλον, ο ρόλος του Ντόναλντ Τραμπ ως βασικού διαμεσολαβητή ίσως αποδειχθεί πιο κρίσιμος από όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως.