Σρέντερ και Ουκρανία: Μπορεί ο “άνθρωπος του Πούτιν” να γίνει το απρόσμενο κλειδί της ειρήνης;

Η συζήτηση για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία επιστρέφει δυναμικά στο ευρωπαϊκό προσκήνιο, καθώς η παρατεταμένη σύγκρουση έχει μετατραπεί σε έναν πόλεμο φθοράς με τεράστιο ανθρώπινο, οικονομικό και γεωπολιτικό κόστος. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το όνομα του πρώην καγκελάριου της Γερμανίας, Γκέρχαρντ Σρέντερ, επανέρχεται ως πιθανός δίαυλος επικοινωνίας ανάμεσα στη Μόσχα, το Κίεβο και τη Δύση. Παρότι για πολλούς στην Ευρώπη θεωρείται πολιτικά «τοξικός» λόγω των στενών σχέσεών του με τον Βλαντίμιρ Πούτιν και της εμπλοκής του σε ρωσικούς ενεργειακούς κολοσσούς, για το Κρεμλίνο παραμένει μία από τις ελάχιστες δυτικές προσωπικότητες που μπορούν ακόμη να συνομιλήσουν απευθείας με τη ρωσική ηγεσία.

Σπύρος Σιδέρης

Το ερώτημα που τίθεται πλέον δεν είναι μόνο αν ο Σρέντερ μπορεί να λειτουργήσει ως μεσολαβητής, αλλά και αν η Ευρώπη είναι έτοιμη να αποδεχθεί ότι η διπλωματία ίσως χρειαστεί πρόσωπα που δεν θεωρούνται απολύτως ουδέτερα, προκειμένου να ανοίξει ένας δρόμος διαπραγμάτευσης για τον πιο αιματηρό πόλεμο στην ευρωπαϊκή ήπειρο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο πρώην καγκελάριος της Γερμανίας παραμένει εδώ και χρόνια μία από τις πιο αμφιλεγόμενες προσωπικότητες της ευρωπαϊκής πολιτικής σκηνής. Η στενή προσωπική σχέση του με τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν, αλλά και η παρουσία του σε κορυφαίες ρωσικές ενεργειακές εταιρείες όπως η Gazprom και η Rosneft, δημιούργησαν σοβαρές κατηγορίες περί σύγκρουσης συμφερόντων ακόμη και μέσα στη Γερμανία.

• Ωστόσο, ακριβώς αυτή η σχέση με τη Μόσχα είναι που τον καθιστά σήμερα ιδιαίτερη περίπτωση. Σε αντίθεση με τους περισσότερους δυτικούς ηγέτες, ο Σρέντερ δεν διέκοψε ποτέ πλήρως τους διαύλους επικοινωνίας με το Κρεμλίνο. Από την έναρξη της ρωσικής εισβολής το 2022, υποστήριζε σταθερά ότι η Ευρώπη πρέπει να αναζητήσει μια διαπραγματευτική λύση αντί μιας ατέρμονης στρατιωτικής σύγκρουσης.

Η θέση αυτή τον έφερε αντιμέτωπο με σφοδρές επικρίσεις. Πολλοί στη Γερμανία και στην Ανατολική Ευρώπη τον αντιμετωπίζουν ως «εκπρόσωπο των ρωσικών συμφερόντων» μέσα στην Ευρώπη. Παρ’ όλα αυτά, υποστηρικτές της λεγόμενης ρεαλιστικής διπλωματίας θεωρούν ότι σε περιόδους βαθιάς κρίσης οι ανεπίσημοι δίαυλοι επικοινωνίας αποκτούν ιδιαίτερη σημασία.

Στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, αρκετές κρίσεις αποκλιμακώθηκαν μέσω προσωπικοτήτων που λειτουργούσαν παρασκηνιακά, χωρίς να εκπροσωπούν επίσημα κυβερνήσεις. Κάτι αντίστοιχο φαίνεται να εξετάζεται σήμερα και για την ουκρανική κρίση, καθώς η παρατεταμένη στρατιωτική αντιπαράθεση έχει οδηγήσει όλες τις πλευρές σε κατάσταση εξάντλησης.

• Το όνομα του Σρέντερ είχε συνδεθεί και με τις συνομιλίες της Κωνσταντινούπολης το 2022, όταν είχε διαμορφωθεί ένα ανεπίσημο πλαίσιο πιθανής συμφωνίας ανάμεσα στη Ρωσία και την Ουκρανία. Εκείνο το σχέδιο προέβλεπε, μεταξύ άλλων, την ουδετερότητα της Ουκρανίας, την εγκατάλειψη της προοπτικής ένταξης στο ΝΑΤΟ, ειδικό καθεστώς για το Ντονμπάς και μακροπρόθεσμες διαπραγματεύσεις για την Κριμαία.

Για τη Μόσχα, αυτές οι ιδέες αποτελούσαν βάση διαπραγμάτευσης. Για το Κίεβο, όμως, θεωρήθηκαν απαράδεκτες παραχωρήσεις που νομιμοποιούσαν την πίεση της Ρωσίας. Η κατάρρευση εκείνων των συνομιλιών εξακολουθεί μέχρι σήμερα να αποτελεί αντικείμενο αντιπαράθεσης ανάμεσα στη Ρωσία, την Ουκρανία και τις δυτικές κυβερνήσεις, ιδιαίτερα γύρω από το ερώτημα αν υπήρξε πράγματι χαμένη ευκαιρία ειρήνευσης.

Πλέον, τέσσερα χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου, η πραγματικότητα στο πεδίο δείχνει ότι καμία πλευρά δεν μπορεί εύκολα να επιβάλει απόλυτη νίκη. Οι απώλειες είναι τεράστιες και για τις δύο πλευρές, ενώ η στρατιωτική πρόοδος παραμένει περιορισμένη παρά το τεράστιο κόστος σε ανθρώπινες ζωές και οικονομικούς πόρους.

Αναλυτές επισημαίνουν ότι η Ρωσία έχει καταγράψει μόνο μικρές εδαφικές προωθήσεις τα τελευταία χρόνια, παρά τις συνεχείς επιθετικές επιχειρήσεις. Παράλληλα, η Ουκρανία εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη δυτική στρατιωτική και οικονομική βοήθεια, ενώ η ανοικοδόμηση της χώρας εκτιμάται ότι θα απαιτήσει εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια την επόμενη δεκαετία.

• Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες αρχίζουν να εξετάζουν ξανά το ενδεχόμενο μιας πολιτικής διευθέτησης. Οι συζητήσεις για το μέλλον της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφαλείας επιστρέφουν στο τραπέζι, μαζί με τα ερωτήματα για τα όρια της διεύρυνσης του ΝΑΤΟ και τις μακροπρόθεσμες σχέσεις της Ευρώπης με τη Ρωσία.

Ο ίδιος ο Πούτιν έχει αφήσει να εννοηθεί ότι βλέπει θετικά μια πιθανή εμπλοκή του Σρέντερ σε μελλοντικές συνομιλίες. Από την άλλη πλευρά, η γερμανική κυβέρνηση αντιμετωπίζει με μεγάλη επιφύλαξη κάθε τέτοιο ενδεχόμενο, θεωρώντας ότι η αξιοπιστία του πρώην καγκελάριου έχει πληγεί σοβαρά λόγω των σχέσεών του με τη Μόσχα.

Οι αντιδράσεις απέναντί του παραμένουν έντονες. Η Εσθονία και άλλες χώρες της Βαλτικής τον έχουν κατηγορήσει ότι επιχείρησε να αποδυναμώσει την ευρωπαϊκή πίεση προς τη Ρωσία, ενώ το Κίεβο θεωρεί ότι η ενεργειακή εξάρτηση της Ευρώπης από τη Μόσχα, στην οποία συνέβαλε και ο Σρέντερ μέσω του Nord Stream, ενίσχυσε τη ρωσική αυτοπεποίθηση πριν από τον πόλεμο.

• Παρά τις αντιδράσεις, η βασική ιδέα πίσω από τη συζήτηση για τον Σρέντερ είναι ότι οι μεγάλοι πόλεμοι συνήθως τελειώνουν όχι όταν υπάρχει πλήρης στρατιωτική επικράτηση, αλλά όταν οι αντίπαλοι αντιληφθούν ότι το κόστος της συνέχισης υπερβαίνει τα πιθανά οφέλη. Η ευρωπαϊκή διπλωματία φαίνεται να εισέρχεται σταδιακά σε αυτή τη φάση προβληματισμού, έπειτα από χρόνια στρατιωτικής κλιμάκωσης και αδιεξόδου.

Ο Γκέρχαρντ Σρέντερ δεν είναι ουδέτερος μεσολαβητής. Ίσως όμως ακριβώς γι’ αυτό να θεωρείται χρήσιμος από τη Μόσχα. Το αν μπορεί να μετατραπεί σε πραγματικό δίαυλο ειρήνης θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τη Ρωσία, αλλά και από το κατά πόσο η Ευρώπη και η Ουκρανία θα αποδεχθούν την ανάγκη για μια δύσκολη, επώδυνη και πολιτικά αμφιλεγόμενη διαπραγμάτευση.