Επιστρέφει το φάντασμα της Lehman Brothers αλλά πιο τρομακτικό για την παγκόσμια οικονομία

Οι εικόνες του Σεπτεμβρίου του 2008 παραμένουν χαραγμένες στη συλλογική μνήμη της παγκόσμιας οικονομίας: υπάλληλοι της Lehman Brothers να εγκαταλείπουν τα γραφεία τους κρατώντας χαρτόκουτα με προσωπικά αντικείμενα, χρηματιστήρια να καταρρέουν, κυβερνήσεις να αναζητούν εσπευσμένα σχέδια διάσωσης και οι αγορές να παγώνουν μπροστά στον φόβο μιας συνολικής χρηματοπιστωτικής κατάρρευσης. Σήμερα, σχεδόν δύο δεκαετίες αργότερα, το φάντασμα εκείνης της κρίσης επιστρέφει πάνω από το διεθνές οικονομικό σύστημα, όχι ως απλή επανάληψη του 2008, αλλά ως μια νέα, πιο σύνθετη απειλή.

Σπύρος Σιδέρης

Αυτή τη φορά, ο κίνδυνος δεν εντοπίζεται μόνο στις τράπεζες ή στα στεγαστικά δάνεια, αλλά σε έναν εκρηκτικό συνδυασμό κρυφού χρέους, ιδιωτικού πιστωτικού δανεισμού, ενεργειακής ανασφάλειας, υψηλών επιτοκίων και γεωπολιτικού κατακερματισμού που περιορίζει δραματικά την ικανότητα του κόσμου να αντιδράσει συντονισμένα.

Στο επίκεντρο των ανησυχιών βρίσκεται ο τομέας του ιδιωτικού πιστωτικού δανεισμού (private credit), μια αγορά που αναπτύχθηκε ραγδαία τα τελευταία χρόνια και εκτιμάται ότι ξεπερνά πλέον τα 2,5 τρισεκατομμύρια δολάρια. Σε αντίθεση με τις παραδοσιακές τράπεζες, μεγάλο μέρος αυτής της αγοράς λειτουργεί εκτός του αυστηρού πλαισίου εποπτείας των κεντρικών τραπεζών, δημιουργώντας αυτό που αρκετοί οικονομολόγοι αποκαλούν «σκιώδες τραπεζικό σύστημα».

Η ανησυχία εντείνεται καθώς μεγάλοι επενδυτικοί κολοσσοί, όπως η BlackRock και η Blackstone, έχουν προχωρήσει κατά περιόδους σε περιορισμούς αναλήψεων σε ορισμένα επενδυτικά προϊόντα, επιχειρώντας να αποτρέψουν μαζικές εξόδους κεφαλαίων. Οι ειδικοί περιγράφουν αυτή την κατάσταση ως μια μορφή «αργής φυγής ρευστότητας». Αν το 2008 οι ουρές σχηματίζονταν έξω από τις τράπεζες, σήμερα είναι ψηφιακές και συχνά αόρατες, μέσα από ηλεκτρονικές αιτήσεις εξαγοράς και «πύλες ρευστότητας».

• Το πρόβλημα είναι βαθύτερο απ’ όσο φαίνεται. Τα επενδυτικά αυτά κεφάλαια έχουν διοχετεύσει τεράστια ποσά σε μη άμεσα ρευστοποιήσιμα περιουσιακά στοιχεία, όπως μακροπρόθεσμα δάνεια και σύνθετα χρηματοοικονομικά προϊόντα. Όταν πολλοί επενδυτές επιδιώξουν ταυτόχρονα να αποσύρουν τα χρήματά τους, τα funds μπορεί να βρεθούν αντιμέτωπα με την ανάγκη να πουλήσουν περιουσιακά στοιχεία γρήγορα και με μεγάλες απώλειες. Το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι μια ξαφνική ασφυξία ρευστότητας, με επιπτώσεις όχι μόνο στις αγορές, αλλά και στην πραγματική οικονομία.

Πολλοί αναλυτές παρομοιάζουν το σημερινό χρηματοπιστωτικό οικοδόμημα με μια «τούρτα πολλαπλών στρωμάτων χρέους». Τα funds δεν αξιοποιούν μόνο τα χρήματα των επενδυτών, αλλά δανείζονται επιπλέον κεφάλαια για να αυξήσουν τις αποδόσεις τους. Με άλλα λόγια, το χρέος χρησιμοποιείται για να χρηματοδοτήσει ακόμη περισσότερο χρέος.

Αυτή η υπερβολική εξάρτηση από τη μόχλευση δημιουργεί ένα εύθραυστο σύστημα, όπου η κατάρρευση ενός μικρού κρίκου μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις. Σε αντίθεση με το 2008, όταν οι κίνδυνοι βρίσκονταν κυρίως μέσα στις μεγάλες τράπεζες, σήμερα σημαντικό μέρος του ρίσκου έχει μεταφερθεί στη λεγόμενη «ζώνη σκιάς» της οικονομίας, όπου η διαφάνεια είναι περιορισμένη και οι μηχανισμοί ασφαλείας λιγότερο σαφείς.

Την ίδια στιγμή, η ενέργεια μετατρέπεται σε πιθανό καταλύτη μιας νέας παγκόσμιας κρίσης. Οι γεωπολιτικές εντάσεις στη Μέση Ανατολή και ειδικά οι φόβοι γύρω από το Στενό του Ορμούζ προκαλούν έντονη ανησυχία στις διεθνείς αγορές. Το συγκεκριμένο θαλάσσιο πέρασμα θεωρείται ζωτικής σημασίας για τη ροή πετρελαίου και φυσικού αερίου, ενώ οποιαδήποτε σοβαρή αποσταθεροποίηση θα μπορούσε να πυροδοτήσει απότομη αύξηση των τιμών της ενέργειας.

• Μια νέα ενεργειακή έκρηξη θα επανέφερε τον φόβο του διαρθρωτικού πληθωρισμού. Σε αντίθεση με την πληθωριστική κρίση της πανδημίας, αυτή τη φορά η πίεση δεν θα προερχόταν μόνο από τη ζήτηση ή τις εφοδιαστικές αλυσίδες, αλλά από μια βαθύτερη γεωπολιτική αστάθεια, ικανή να διαρκέσει πολύ περισσότερο.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σοβαρό επειδή τα κράτη έχουν πλέον μικρότερα περιθώρια παρέμβασης. Κατά την κρίση του 2008 και αργότερα κατά την πανδημία, κυβερνήσεις και κεντρικές τράπεζες διοχέτευσαν τεράστια ποσά στις οικονομίες για να αποτρέψουν μια γενικευμένη κατάρρευση. Σήμερα, όμως, το δημόσιο χρέος είναι πολύ υψηλότερο και το κόστος δανεισμού παραμένει βαρύ για πολλές οικονομίες.

Ορισμένοι οικονομολόγοι περιγράφουν τις κυβερνήσεις ως μια «πυροσβεστική χωρίς νερό». Η δυνατότητα νέων γιγαντιαίων πακέτων στήριξης είναι περιορισμένη, ενώ η κοινωνική κόπωση από τον πληθωρισμό, τη λιτότητα και την ακρίβεια αυξάνει τις πολιτικές πιέσεις.

• Την ίδια ώρα, οι διεθνείς οργανισμοί προειδοποιούν για έναν επικίνδυνο συνδυασμό: ακριβό χρήμα, απώλειες στις αγορές, πιέσεις στους τραπεζικούς ισολογισμούς και περιορισμό του δανεισμού προς επιχειρήσεις και νοικοκυριά. Πρόκειται για έναν φαύλο κύκλο όπου η αύξηση των αποδόσεων των ομολόγων μειώνει την αξία τραπεζικών χαρτοφυλακίων, αναγκάζοντας τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα να γίνουν πιο επιφυλακτικά στη χορήγηση νέων δανείων.

Ωστόσο, η μεγαλύτερη διαφορά σε σχέση με το 2008 είναι ίσως πολιτική και γεωστρατηγική. Τότε, οι μεγάλες δυνάμεις συνεργάστηκαν σχετικά γρήγορα για να αποτρέψουν την κατάρρευση του συστήματος. Σήμερα, ο κόσμος είναι πιο κατακερματισμένος. Οι εμπορικοί πόλεμοι, οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις και η σύγκρουση συμφερόντων μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών, Κίνας, Ρωσίας και Ευρώπης δυσκολεύουν τον διεθνή συντονισμό.

Αυτό σημαίνει ότι, σε περίπτωση μιας νέας μεγάλης κρίσης, ίσως να μην υπάρχει ένας κοινός «παγκόσμιος πυροσβέστης» πρόθυμος ή ικανός να παρέμβει συντονισμένα. Και αυτό είναι που ανησυχεί περισσότερο τις αγορές: όχι μόνο η πιθανότητα μιας νέας οικονομικής καταιγίδας, αλλά το ενδεχόμενο ο κόσμος να τη βιώσει χωρίς τα εργαλεία, τα αποθέματα και την πολιτική ενότητα που διέθετε το 2008.

Το φάντασμα της Lehman Brothers δεν επιστρέφει με την ίδια μορφή. Επιστρέφει ως προειδοποίηση ότι οι κρίσεις αλλάζουν πρόσωπο, μετακινούνται σε λιγότερο ορατές γωνιές του συστήματος και εκρήγνυνται εκεί όπου η οικονομία, η ενέργεια και η γεωπολιτική συναντιούνται. Το ερώτημα δεν είναι αν ο κόσμος θυμάται το 2008. Είναι αν έχει ακόμη τη δύναμη να αποτρέψει το επόμενο.