“Μίντιτςγκέιτ”: Το σκάνδαλο διαφθοράς που άλλαξε την πολιτική ισορροπία στην Ουκρανία και αποδυνάμωσε τον Ζελένσκι

Το λεγόμενο «Μίντιτςγκέιτ», το μεγαλύτερο σκάνδαλο διαφθοράς που έχει συνδεθεί με την προεδρία του Βολοντίμιρ Ζελένσκι από την έναρξη του πολέμου, δεν προκάλεσε απλώς πολιτικούς τριγμούς στο Κίεβο. Ανέδειξε τις βαθιές αντιθέσεις στο εσωτερικό της ουκρανικής εξουσίας, επιτάχυνε τη σύγκρουση μεταξύ ανταγωνιστικών κέντρων επιρροής και άλλαξε ουσιαστικά τη σχέση του Ουκρανού προέδρου τόσο με την Ευρώπη όσο και με το ίδιο το πολιτικό σύστημα που οικοδομήθηκε γύρω από τον ίδιο μετά το 2019. Παρότι ο Ζελένσκι κατάφερε να παραμείνει στην εξουσία και να αποτρέψει μια πλήρη κυβερνητική ανατροπή, η πολιτική του κυριαρχία έχει πλέον εμφανώς περιοριστεί.

Σπύρος Σιδέρης

Το προεδρικό περιβάλλον εξακολουθεί να διατηρεί σημαντικά ερείσματα στο κράτος, όμως η εικόνα ενός σχεδόν απόλυτα κυρίαρχου ηγέτη έχει δώσει τη θέση της σε ένα πιο κατακερματισμένο, ασταθές και σύνθετο σύστημα εξουσίας.

Το σκάνδαλο ξέσπασε πριν από περίπου έξι μήνες και συνδέθηκε με τον επιχειρηματία Τιμούρ Μίντιτς, πρόσωπο που θεωρείται ιδιαίτερα κοντά στον στενό κύκλο του Ζελένσκι. Οι αποκαλύψεις είχαν σοβαρές πολιτικές επιπτώσεις: ο Μίντιτς βρέθηκε αντιμέτωπος με κατηγορίες και εγκατέλειψε τη χώρα, ενώ ο ισχυρός επικεφαλής του προεδρικού γραφείου, Αντρέι Γέρμακ, απομακρύνθηκε από τη θέση του, αν και φέρεται να διατήρησε σημαντική επιρροή στο παρασκήνιο.

Παράλληλα, βουλευτές που συνδέονταν με την προεδρική ομάδα βρέθηκαν στο στόχαστρο των ερευνών, ενώ η προεδρία έχασε μέρος του ελέγχου της στο κοινοβούλιο. Για να περιορίσει τη φθορά, ο Ζελένσκι αναγκάστηκε να τοποθετήσει σε κρίσιμες θέσεις πρόσωπα με υψηλή δημοφιλία, αλλά όχι απόλυτα ταυτισμένα με το στενό προεδρικό περιβάλλον, όπως τον Κιρίλο Μπουντάνοφ στο προεδρικό γραφείο και τον Μιχαΐλο Φεντόροφ στο υπουργείο Άμυνας.

• Παρότι υπήρξαν εκτιμήσεις ότι το σκάνδαλο θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και σε κατάρρευση της κυβέρνησης, κάτι τέτοιο δεν συνέβη. Η λεγόμενη «συμμαχία εναντίον του Ζελένσκι» δεν κατάφερε να επιβάλει τη δημιουργία νέου κυβερνητικού σχήματος εκτός του ελέγχου του προέδρου. Ωστόσο, το πολιτικό τοπίο άλλαξε δραματικά.

Σύμφωνα με αναλυτές στην Ουκρανία, ο Ζελένσκι πέρασε από τη φάση ενός ηγέτη που επιχειρούσε να συγκεντρώσει σχεδόν απόλυτη εξουσία, στη θέση του επικεφαλής ενός μόνο —έστω του ισχυρότερου— πολιτικοοικονομικού μπλοκ. Το μπλοκ αυτό αποκαλείται πλέον ανεπίσημα «Οικογένεια» του Ζελένσκι, θυμίζοντας παλαιότερα ουκρανικά μοντέλα εξουσίας, όπου η διάκριση ανάμεσα στο κράτος, την πολιτική ομάδα και τα οικονομικά συμφέροντα γινόταν συχνά δυσδιάκριτη.

Στον πυρήνα αυτής της ομάδας βρίσκονται, πέρα από τον ίδιο τον πρόεδρο, ο Γέρμακ, ο Μίντιτς και ο Σεργκέι Σεφίρ, ενώ ρόλο διαχειριστών σε επιμέρους τομείς φέρονται να έχουν πρόσωπα όπως ο Αλεξέι Τσερνίσοφ και ο Ροστισλάβ Σούρμα. Παρά τις ανακατατάξεις, η ομάδα αυτή εξακολουθεί να διατηρεί επιρροή σε βασικούς κρατικούς μηχανισμούς, όπως η Υπηρεσία Ασφαλείας της Ουκρανίας, η Γενική Εισαγγελία, υπηρεσίες οικονομικού ελέγχου και τμήματα του μηχανισμού ασφαλείας.

• Το σημαντικότερο όπλο της «Οικογένειας» θεωρείται η κυβέρνηση της πρωθυπουργού Γιούλια Σβιριντένκο, η οποία συγκροτήθηκε υπό την ισχυρή επιρροή του Γέρμακ. Μέσω της κυβέρνησης, το προεδρικό στρατόπεδο διατήρησε σημαντικό έλεγχο σε κρίσιμους οικονομικούς τομείς, κυρίως στην ενέργεια, στις κρατικές δαπάνες και σε πεδία όπου διασταυρώνονται δημόσιοι πόροι, επιχειρηματικά συμφέροντα και πολιτική επιρροή.

Την ίδια στιγμή, όμως, ενισχύθηκαν και άλλα κέντρα ισχύος. Ο επικεφαλής της κοινοβουλευτικής ομάδας του «Υπηρέτη του Λαού», Νταβίντ Αραχαμία, απέκτησε αυξημένο πολιτικό βάρος στη Βουλή, περιορίζοντας την άμεση δυνατότητα του προέδρου να επιβάλλει αποφάσεις. Ο Μπουντάνοφ εμφανίζεται να οικοδομεί τη δική του πολιτική πλατφόρμα, ενώ ο υπουργός Άμυνας Φεντόροφ έχει αναπτύξει αυτόνομο δίκτυο επιρροής στον αμυντικό τομέα, με σαφές αποτύπωμα στη διαχείριση κονδυλίων και προμηθειών.

Πίσω από την εσωτερική κρίση βρίσκεται και η σύγκρουση του Κιέβου με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς γύρω από το ζήτημα της διαφθοράς και της λειτουργίας των ανεξάρτητων αρχών για την αντιμετώπιση της διαφθοράς. Το περασμένο καλοκαίρι, ο Ζελένσκι επιχείρησε να περιορίσει την ισχύ οργανισμών όπως η Εθνική Υπηρεσία Καταπολέμησης της Διαφθοράς και της Ειδικής Εισαγγελίας, υπολογίζοντας ότι λόγω του πολέμου η ευρωπαϊκή στήριξη προς την Ουκρανία θα παρέμενε ουσιαστικά άνευ όρων.

• Οι Βρυξέλλες, ωστόσο, αντέδρασαν διαφορετικά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση κατέστησε σαφές ότι η συνέχιση της οικονομικής βοήθειας συνδέεται με τη διατήρηση και ενίσχυση των θεσμών ελέγχου. Η πίεση αυτή οδήγησε τον Ζελένσκι σε υποχώρηση, γεγονός που άνοιξε τον δρόμο για τις αποκαλύψεις του «Μίντιτςγκέιτ» και μετέτρεψε τις σχέσεις μεταξύ του προεδρικού περιβάλλοντος και των ευρωπαϊκών κέντρων αποφάσεων σε ένα πεδίο διαρκούς διαπραγμάτευσης.

Για την ουκρανική ηγεσία, το βασικό διακύβευμα είναι ότι η ενίσχυση των ανεξάρτητων μηχανισμών ελέγχου μπορεί να περιορίσει δραστικά την επιρροή του προεδρικού στρατοπέδου στην οικονομία, στη δικαιοσύνη και στους μηχανισμούς ασφαλείας. Οι Ευρωπαίοι ζητούν αυστηρότερη εποπτεία, διαγωνισμούς στελέχωσης με διεθνή συμμετοχή και μεγαλύτερη ανεξαρτησία των ελεγκτικών αρχών. Για την «Οικογένεια» του Ζελένσκι, όμως, μια τέτοια εξέλιξη ισοδυναμεί με απώλεια πραγματικών μοχλών εξουσίας.

• Στο περιβάλλον του Ουκρανού προέδρου υπάρχει ο φόβος ότι η περαιτέρω ενίσχυση αυτών των μηχανισμών θα μετέτρεπε τον Ζελένσκι σε πολιτικά αποδυναμωμένο διαχειριστή, χωρίς ουσιαστικό έλεγχο του κρατικού μηχανισμού. Η διαρροή υλικού από παρακολουθήσεις που σχετίζονται με τον Μίντιτς, όπου σύμφωνα με φήμες ακούγεται ακόμη και η φωνή του ίδιου του Ζελένσκι, θεωρείται από ορισμένους ένδειξη ότι η πίεση προς το Κίεβο θα συνεχιστεί.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, η Ουκρανία εισέρχεται σε περίοδο αυξημένης πολιτικής αβεβαιότητας. Ο Ζελένσκι εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικά εργαλεία εξουσίας και δεν δείχνει πρόθυμος να εγκαταλείψει τον έλεγχο. Όμως οι εσωτερικές ισορροπίες έχουν αλλάξει, οι ανταγωνισμοί εντός του συστήματος εντείνονται και οι σχέσεις με την Ευρώπη γίνονται πιο απαιτητικές.

Το «Μίντιτςγκέιτ» δεν ανέτρεψε τον Ουκρανό πρόεδρο. Αποκάλυψε όμως τα όρια της εξουσίας του και εγκαινίασε μια νέα εποχή πολιτικών συγκρούσεων στο Κίεβο, με πιθανές συνέπειες όχι μόνο για την εσωτερική σταθερότητα της χώρας, αλλά και για τις σχέσεις της Ουκρανίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες.