H επιτυχημένη αναβίωση της παραδοσιακής πρακτικής των λίθινων αναβαθμών αλλάζει το τοπίο στην Ίο

Με την κατασκευή 50 λίθινων αναβαθμών στο ρέμα Μαυρουδή, το έργο Med-RESET ολοκληρώνει τον κύκλο δράσεών του στο νησί της Ίου, αφήνοντας ένα ουσιαστικό αποτύπωμα για τη βιώσιμη και αποτελεσματική διαχείριση των υδατικών πόρων και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας του τοπίου, ως ένα μέσο αναχαίτισης των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης.

Οι λίθινοι αναβαθμοί που κατασκευάζονται σε ρέματα εφήμερης ροής, συμβάλλουν στον εμπλουτισμό των υδροφορέων, στη μείωση του κινδύνου πλημμυρικών φαινομένων και ξηρασίας, καθώς και στην ενίσχυση της βιοποικιλότητας. Οι λίθινοι αναβαθμοί αποτελούν μία παραδοσιακή τεχνική που εφαρμοζόταν κιόλας από τη Μινωική εποχή και που επαναφέρεται στο σήμερα ως σύγχρονη “Λύση βασισμένη στη Φύση” (Nature-based Solution). Οι λύσεις που βασίζονται στη φύση είναι παρεμβάσεις που σχεδιάζονται για να αντιμετωπίσουν κάποιες από τις σημαντικότερες κοινωνικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις, αξιοποιώντας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τη δύναμη των φυσικών διεργασιών. Η παρέμβαση αυτή αποτελεί ένα απτό παράδειγμα του πώς μια παραδοσιακή πρακτική μπορεί να προσφέρει αειφόρες λύσεις στις σύγχρονες περιβαλλοντικές προκλήσεις.

Το έργο Med-RESET με συντονιστή το  MedINA και εταίρους τους Boulouki, Save Ios και WWF Ελλάς, ξεκίνησε το 2023 με στόχο την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των μεσογειακών νησιωτικών οικοσυστημάτων απέναντι στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, μέσα από την επαναφορά της παραδοσιακής πρακτικής της κατασκευής λίθινων αναβαθμών σε ρέματα εφήμερης ροής σε άνυδρα νησιά της Μεσογείου. Για την πιλοτική εφαρμογή του προγράμματος επιλέχθηκε το νησί της Ίου. Το Med-RESET εστίασε τόσο στην πιλοτική εφαρμογή των παρεμβάσεων, όσο και στην επιστημονική παρακολούθηση, την εκπαίδευση και την ενεργή συμμετοχή της τοπικής κοινότητας της Ίου, με στόχο τη δημιουργία ενός μοντέλου που να μπορεί να υλοποιηθεί και σε άλλες περιοχές της Μεσογείου.

Τα θετικά αποτελέσματα του έργου στην Ίο & η δέσμευση της πολιτείας για τη θεσμική κατοχύρωση των λίθινων αναβαθμών

Κατά τη διάρκεια του έργου ολοκληρώθηκε η κατασκευή 50 λίθινων αναβαθμών στο ρέμα Μαυρουδή στην Ίο μέσα από ένα διπλό εκπαιδευτικό πρόγραμμα, ενώ μελετήθηκε σε βάθος η επίδρασή τους στους υδατικούς πόρους και τη βιοποικιλότητα της περιοχής. Τα αποτελέσματα είναι ιδιαίτερα θετικά: καταγράφηκε αύξηση της στάθμης του νερού σε δύο γεωτρήσεις, ενώ η ροή του νερού κατά τη διάρκεια των βροχοπτώσεων έγινε πιο ομαλή, καθώς το νερό συγκρατείται και απελευθερώνεται σταδιακά, μειώνοντας τις απότομες απορροές. Επιπλέον, καταγράφηκε σημαντική ενίσχυση της βιοποικιλότητας, αφού ενδεικτικά παρατηρήθηκαν 77 νέα είδη χλωρίδας (256 από 179) στη λεκάνη απορροής του ρέματος Μαυρουδή, εκ των οποίων τα πέντε καταγράφηκαν για πρώτη φορά στο νησί.

Παράλληλα, στο πλαίσιο του έργου, ολοκληρώθηκε τεχνική μελέτη και αδειοδοτήθηκε η κατασκευή 120 επιπλέον λίθινων αναβαθμών στην ευρύτερη περιοχή της υδρολογικής λεκάνης του Κάμπου της Ίου, διατυπώθηκαν προτάσεις για τη μείωση του κινδύνου πλημμύρας και ξηρασίας, ενώ υλοποιήθηκαν δράσεις εκπαίδευσης και ενεργής συμμετοχής της τοπικής κοινότητας. Σε συνέχεια του έργου κατασκευάστηκαν επιπλέον 20 λίθινοι αναβαθμοί στο ρέμα Μπούρη μέσα από ένα πρόγραμμα κατάρτισης για το τεχνικό προσωπικό του Δήμου Ιητών.

Ως απόρροια των θετικών αυτών αποτελεσμάτων του έργου και στο πλαίσιο σχετικής ημερίδας που πραγματοποιήθηκε στις 9 Μαρτίου 2026 από το MedINA, σε συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής, με τη συμμετοχή φορέων σε εθνικό επίπεδο, ανακοινώθηκε η πρόθεση για τη διαμόρφωση ενός θεσμικού πλαισίου που θα ανοίξει τον δρόμο σε μια ευρύτερη εφαρμογή της πρακτικής των λίθινων αναβαθμών. Η δέσμευση για υπογραφή σχετικού μνημονίου συνεργασίας μεταξύ του Υπουργείου και των οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών αποτελεί το πρώτο σημαντικό βήμα για τη θεσμική αυτή κατοχύρωση.

Στην εκδήλωση για την ολοκλήρωση του έργου, που έλαβε χώρα στην Ίο, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το ντοκιμαντέρ «ΣΟΥΒΑΛΕΣ», το οποίο δημιούργησαν μαθητές και μαθήτριες του Βαλέτειου Γυμνασίου Ίου, υπό την καθοδήγηση του κινηματογραφιστή Joachim Jung. Έχοντας παρακολουθήσει workshops δημιουργίας ντοκιμαντέρ, τα μέλη της περιβαλλοντικής ομάδας του σχολείου βρέθηκαν στο ρέμα Μαυρουδή τις μέρες της κατασκευής των λίθινων αναβαθμών, συνομίλησαν με τους μάστορες, έκαναν συνεντεύξεις και κατέγραψαν τη δράση μέσα από τον φακό.

Η ολοκλήρωση του έργου Med-RESET αποδεικνύει ότι η σύνδεση της παραδοσιακής γνώσης με τη σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση μπορεί να προσφέρει άμεσα, αλλά και μακροπρόθεσμα οφέλη για το περιβάλλον και τις τοπικές κοινότητες. Αναδεικνύει επίσης,ένα μοντέλο παρέμβασης χαμηλού κόστους και υψηλής αποτελεσματικότητας, όπως είναι οι λίθινοι αναβαθμοί, το οποίο μπορεί να επεκταθεί και να προσαρμοστεί και σε άλλες περιοχές που αντιμετωπίζουν παρόμοιες προκλήσεις, ενισχύοντας τη συνολική ανθεκτικότητα των μεσογειακών τοπίων.

Το έργο αφήνει πίσω του μια ουσιαστική παρακαταθήκη, τόσο σε επίπεδο παρεμβάσεων στο τοπίο όσο και στη διάχυση γνώσης. Όπως ανέφερε η Μιράντα Βατικιώτη, Υπεύθυνη Έργου και Υπεύθυνη Έργων και Συμμετοχικών Δράσεων στο MedINA, «το έργο συνέβαλε καθοριστικά στην επέκταση του δικτύου των αναβαθμών στην Ίο, ενώ παράλληλα ανέδειξε τη σημασία της εκπαίδευσης, μεταφέροντας τη γνώση σε όλο τον κόσμο μέσα από τα μάτια των παιδιών».

Από την πλευρά του, ο Γρηγόρης Κουτρόπουλος, ιδρυτικό μέλος της ΑΜΚΕ Μπουλούκι, υπογράμμισε «το έργο medReset ήταν μια γιορτή συνεργασίας, συμμετοχής και συμπερίληψης! Τόσο η διαδικασία όσο και το αποτέλεσμα αποτελούν ήδη, καλή πρακτική για ουσιαστική αλλαγή στο νησιωτικό τοπίο και ευρύτερα».

Όπως σημείωσε ο Michael Fischer, μέλος του σωματείου Save Ios, «η ολοκλήρωση του Med-RESET σηματοδοτεί την έναρξη ενός νέου κύκλου για την Ίο, με την ανασύσταση των σουβάλων σε όλα τα ρέματα, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη συγκράτηση και την ήπια διάχυση των υδάτων».

Ο Γιάννης Αλεξίου, Συνεργάτης δράσεων αποκατάστασης της φύσης στο WWF Ελλάς, επισήμανε ότι «η Ίος, όπως και πολλά νησιά του Αιγαίου, βρίσκεται αντιμέτωπη με ολοένα εντονότερα φαινόμενα πλημμυρών και ξηρασίας, τα οποία επιδεινώνονται από την κλιματική αλλαγή και την υποβάθμιση του φυσικού τοπίου. Η αποκατάσταση των λίθινων αναβαθμών, των ρεμάτων και των υγροτόπων, σε συνδυασμό με την ορθολογική διαχείριση των υδατικών πόρων, αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας του νησιού απέναντι στους κλιματικούς κινδύνους».