Η… “στρεβλή” παραδοξότητα των πολέμων- Γιατί οι αντίπαλοι χρηματοδοτούν ο ένας τον άλλον

Σε κάθε πόλεμο, η οικονομία λειτουργεί ως η αόρατη γραμμή του μετώπου. Εκεί όπου συγκρούονται οι στρατοί, οι αγορές αναπροσαρμόζονται, τα ενεργειακά δίκτυα επαναχαράσσονται και οι στρατηγικές ισορροπίες δοκιμάζονται διαρκώς. Ωστόσο, ο σύγχρονος πόλεμος αποκαλύπτει ένα φαινόμενο που μοιάζει σχεδόν παράλογο: οι αντίπαλοι όχι μόνο δεν διακόπτουν πάντα πλήρως τις οικονομικές ροές, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις τις ανέχονται, τις διαχειρίζονται ή ακόμη και τις διευκολύνουν. Τα ενεργειακά παράδοξα δεν είναι μια δευτερεύουσα λεπτομέρεια· αποτελούν τον πυρήνα μιας νέας γεωοικονομικής πραγματικότητας, όπου το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο και οι θαλάσσιες οδοί μετατρέπονται ταυτόχρονα σε μέσα πίεσης και σε μηχανισμούς αλληλεξάρτησης.

Και αν ο πόλεμος στην Ουκρανία έδωσε τις πρώτες ενδείξεις, η αντιπαράθεση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν φαίνεται να οδηγεί αυτή τη λογική στα όριά της.

Το πρώτο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίφασης εμφανίστηκε στην Ευρώπη. Μέχρι και το 2025, παρά τη συνεχιζόμενη σύγκρουση, το ρωσικό φυσικό αέριο εξακολουθούσε να διέρχεται μέσω της Ουκρανίας προς την Ευρωπαϊκή Ένωση. Για πολλούς, αυτό έμοιαζε πολιτικά και ηθικά αδιανόητο: πώς είναι δυνατόν μια χώρα να επιτρέπει τη ροή ενός κρίσιμου ενεργειακού πόρου του αντιπάλου της ενώ βρίσκεται σε πόλεμο μαζί του;

Κι όμως, η απάντηση βρίσκεται στην ίδια την πολυπλοκότητα της διεθνούς οικονομίας. Τα κρατικά έσοδα, η ενεργειακή ασφάλεια, οι συμβατικές υποχρεώσεις και οι δεσμεύσεις έναντι τρίτων παικτών δημιουργούν ένα πυκνό πλέγμα συμφερόντων, το οποίο σπάνια διακόπτεται μονομιάς, ακόμη και σε συνθήκες ανοιχτής σύγκρουσης.

• Ανάλογη ήταν και η περίπτωση της λεγόμενης «συμφωνίας για τα σιτηρά» το 2022. Στη Ρωσία, πολλοί τη θεώρησαν υπερβολικά υποχωρητική, επειδή επέτρεπε στην Ουκρανία να εξάγει αγροτικά προϊόντα από τα λιμάνια της. Στην πράξη, όμως, η συμφωνία αυτή έδινε στη Μόσχα τη δυνατότητα να επιτηρεί τις θαλάσσιες ροές και να περιορίζει το εμπόριο σχεδόν αποκλειστικά στα σιτηρά. Όταν η Ρωσία αποχώρησε από τη συμφωνία, η ναυσιπλοΐα προς τα ουκρανικά λιμάνια αποκαταστάθηκε ευρύτερα, δείχνοντας ότι ακόμη και μια φαινομενικά «παραχωρητική» ρύθμιση μπορεί να κρύβει σαφές στρατηγικό όφελος για εκείνον που τη διαχειρίζεται.

Ωστόσο, όλα αυτά μοιάζουν σχεδόν ήπια μπροστά σε όσα διαδραματίζονται σήμερα στην αντιπαράθεση μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης. Το πιο εντυπωσιακό παράδοξο αφορά το Στενό του Ορμούζ, μία από τις σημαντικότερες ενεργειακές αρτηρίες του πλανήτη. Το Ιράν μπορεί να ασκεί πίεση στη διεθνή ναυσιπλοΐα και να δημιουργεί κλίμα αβεβαιότητας για τη διέλευση πλοίων, την ίδια ώρα όμως συνεχίζει να εξάγει το δικό του πετρέλαιο σχεδόν ανεμπόδιστα. Πρόκειται για μια αντίφαση που αποκαλύπτει πως η ενέργεια δεν είναι απλώς παράπλευρη διάσταση του πολέμου, αλλά βασικό εργαλείο διαπραγμάτευσης, εκβιασμού και επιβίωσης.

Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η στάση των Ηνωμένων Πολιτειών. Δηλώσεις από την αμερικανική πλευρά αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο χαλάρωσης ή και άρσης των κυρώσεων στο ιρανικό πετρέλαιο, προκειμένου να αποτραπεί μια απότομη και επικίνδυνη άνοδος των διεθνών τιμών. Με άλλα λόγια, μια χώρα που βρίσκεται σε ευθεία αντιπαράθεση με το Ιράν εξετάζει τρόπους να μη διαταραχθεί υπερβολικά η δυνατότητα της Τεχεράνης να εξάγει πετρέλαιο και να εισπράττει πολύτιμα έσοδα. Πρόκειται για μια σπάνια περίπτωση όπου η γεωπολιτική σύγκρουση συγκρούεται μετωπικά με τη λογική των αγορών.

• Το κρίσιμο ερώτημα είναι γιατί συμβαίνει αυτό. Η απάντηση βρίσκεται στη φύση της παγκόσμιας ενεργειακής αγοράς. Μια εκρηκτική άνοδος στις τιμές του πετρελαίου δεν θα έπληττε μόνο τους άμεσους εμπλεκόμενους, αλλά ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία: τις μεταφορές, τον πληθωρισμό, το κόστος παραγωγής, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και τελικά την ίδια την πολιτική σταθερότητα σε δεκάδες χώρες. Έτσι, η ενεργειακή σταθερότητα μετατρέπεται σε στρατηγική προτεραιότητα, ακόμη και όταν αυτή έρχεται σε αντίθεση με τη σκληρή λογική της στρατιωτικής αντιπαράθεσης.

Στο επίκεντρο αυτής της επικίνδυνης σκακιέρας βρίσκεται το νησί Χαρκ, από το οποίο περνά περίπου το 90% των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου. Η πιθανότητα μιας αμερικανικής επιχείρησης για την κατάληψή του έχει επανειλημμένα συζητηθεί ως μέσο άσκησης ακραίας πίεσης προς την Τεχεράνη. Ένα τέτοιο βήμα θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα ωμό δίλημμα: είτε το Ιράν θα αποδεχθεί τους όρους της Ουάσινγκτον, είτε θα βρεθεί αντιμέτωπο με δραστικό περιορισμό της βασικότερης πηγής εσόδων του.

Όμως μια τέτοια επιχείρηση είναι γεμάτη στρατιωτικούς, πολιτικούς και ενεργειακούς κινδύνους. Πρώτον, η ίδια η προσέγγιση και κατάληψη του νησιού μόνο εύκολη δεν είναι, καθώς το Ιράν διαθέτει ισχυρές δυνατότητες άμυνας και πλήγματος στην περιοχή. Δεύτερον, ακόμη και αν το Χαρκ καταληφθεί, δεν υπάρχει καμία βεβαιότητα ότι η Τεχεράνη θα υποχωρήσει. Αντιθέτως, θα μπορούσε να απαντήσει με μαζικές επιθέσεις από πυραύλους και drones, μετατρέποντας το νησί σε παγίδα φωτιάς και προκαλώντας βαριές απώλειες.

• Υπάρχει όμως και ένα ακόμη πιο ανησυχητικό σενάριο. Το Ιράν θα μπορούσε να επιλέξει να μην περιοριστεί στο Χαρκ, αλλά να πλήξει την ενεργειακή υποδομή άλλων χωρών του Περσικού Κόλπου, προκαλώντας μια πολύ ευρύτερη κρίση στην παγκόσμια προσφορά πετρελαίου. Το αποτέλεσμα θα ήταν σχεδόν βέβαιο: οι τιμές θα εκτοξεύονταν σε πρωτοφανή επίπεδα, ακριβώς το σενάριο που η Ουάσινγκτον δείχνει να θέλει πάση θυσία να αποτρέψει.

Και σαν να μην έφτανε αυτό, ακόμη και η κατάληψη του Χαρκ δεν θα έλυνε το πρόβλημα του Ορμούζ. Το Ιράν έχει τη δυνατότητα να κρατά το στενό υπό πίεση από την ηπειρωτική του επικράτεια, γεγονός που σημαίνει ότι η πλήρης αποκατάσταση της ναυσιπλοΐας θα απαιτούσε μια ασύγκριτα μεγαλύτερη και πιο επικίνδυνη στρατιωτική επιχείρηση. Με άλλα λόγια, η κατάληψη ενός νησιού μπορεί να προσφέρει ένα ισχυρό συμβολικό και οικονομικό πλήγμα, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για να αλλάξει συνολικά την ισορροπία ισχύος στον Περσικό Κόλπο.

Τα ενεργειακά παράδοξα του πολέμου αποκαλύπτουν τελικά μια βαθύτερη αλήθεια: στον σύγχρονο κόσμο, η οικονομία και η γεωπολιτική δεν είναι δύο παράλληλες σφαίρες, αλλά δύο απολύτως αλληλένδετες όψεις της ίδιας πραγματικότητας. Οι πόλεμοι δεν διεξάγονται πλέον μόνο με όπλα, αλλά και με ροές ενέργειας, τιμές αγορών, κυρώσεις, θαλάσσιους διαδρόμους και υπολογισμούς για το τι μπορεί να αντέξει η διεθνής οικονομία.

Το τελικό συμπέρασμα είναι ίσως και το πιο ανησυχητικό: σε έναν κόσμο όπου οι αντίπαλοι μπορούν, άμεσα ή έμμεσα, να χρηματοδοτούν ο ένας τον άλλον, ο πόλεμος γίνεται πιο περίπλοκος, πιο αντιφατικός, πιο απρόβλεπτος και, παραδόξως, πιο ανθεκτικός στον χρόνο. Και αυτό ακριβώς είναι το πιο επικίνδυνο νέο δεδομένο της εποχής μας.