Ανάλυση: Το νέο “manual” της αμερικανικής πολιτικής

Αν η εικόνα των ΗΠΑ στη διεθνή σκηνή ήταν κάποτε συνώνυμη με την άμεση ανατροπή καθεστώτων και τις μεγάλες στρατιωτικές επεμβάσεις, τα τελευταία χρόνια φαίνεται να κυριαρχεί ένα πιο σύνθετο –και συχνά πιο κυνικό– μοτίβο: όχι απαραίτητα «ρίχνουμε» ένα καθεστώς, αλλά επιχειρούμε να το διαχειριστούμε, να το ανασυνθέσουμε ή να το «μαζέψουμε» ώστε να αλλάξει συμπεριφορά. Με άλλα λόγια, η Ουάσιγκτον μοιάζει να μετακινείται από το δόγμα της κατάρρευσης προς ένα δόγμα ελέγχου: λιγότερο «αλλαγή καθεστώτος» με την κλασική έννοια, περισσότερο αλλαγή πορείας του καθεστώτος. Πρόκειται για μια μετάβαση που δεν γεννήθηκε από κάποια ξαφνική ιδεολογική ωρίμανση, αλλά από μια ψυχρή ανάγνωση κόστους–οφέλους: το να «διαλύσεις» ένα κράτος είναι ακριβό, αβέβαιο και συχνά οδηγεί σε χάος που, στο τέλος, μπορεί να βλάψει και τα ίδια τα αμερικανικά συμφέροντα.

Σπύρος Σιδέρης

Γι’ αυτό και ο «οδηγός» που αναδύεται στη σύγχρονη πρακτική –όπως τον περιγράφει στην ανάλυσή του ο Μοχάμεντ αλ-Μουχτάρ αλ-Χαλίλ, διευθυντής του Κέντρου Μελετών του Al Jazeera– μιλά ολοένα και περισσότερο για διαχείριση συστημάτων εξουσίας και όλο και λιγότερο για πανηγυρικές «εξαγωγές δημοκρατίας».

Από τα «μεγάλα λόγια» στη γυμνή λογική του συμφέροντος

Στο δημόσιο αφήγημα, η αμερικανική πολιτική έχει συχνά ντυθεί με φιλελεύθερες έννοιες: δημοκρατική μετάβαση, ανθρώπινα δικαιώματα, οικονομία της αγοράς. Στην πράξη όμως, η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών δείχνει μια πιο σκληρή πραγματικότητα: προτεραιότητα έχει η σταθερότητα, η διαχείριση κρίσεων και η μείωση κινδύνου. Αν ένα «αντίπαλο» καθεστώς μπορεί να προσαρμοστεί, να περιορίσει επιθετικές συμπεριφορές ή να ενταχθεί σε μια ισορροπία αποτροπής, τότε η πλήρης ανατροπή του δεν είναι πάντα ο στόχος.

Τα όρια της μη στρατιωτικής πίεσης

Η ιστορική «συνταγή» ξεκινούσε συχνά με μη στρατιωτικά εργαλεία: κυρώσεις, απομόνωση, προπαγάνδα, στοχοποίηση (ο χαρακτηρισμός τύπου «Άξονας του Κακού») και εργαλεία επικοινωνίας όπως στοχευμένες εκπομπές ή πλατφόρμες επιρροής. Η λογική ήταν ότι η συνεχής πίεση θα οδηγήσει σε εσωτερική αποσύνθεση και τελικά σε πτώση του καθεστώτος «από μέσα».

Όμως η εμπειρία δείχνει ότι οι οικονομικές κυρώσεις, όσο σκληρές κι αν είναι, σπάνια ρίχνουν καθεστώτα. Συχνότερα εξαντλούν την κοινωνία, ενώ το καθεστώς ενισχύει την εσωτερική του συνοχή με αφήγημα πολιορκίας και εξωτερικής συνωμοσίας. Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο: περισσότερη πίεση, περισσότερη εθνικιστική συσπείρωση, πιο σφιχτή κρατική καταστολή.

Ιράκ: ο μακρύς αποκλεισμός που δεν “έριξε” τον Σαντάμ

Το Ιράκ παρουσιάζεται ως χαρακτηριστική περίπτωση: ο πολυετής, αυστηρός αποκλεισμός (1990–2003) προκάλεσε τεράστια κοινωνική και οικονομική φθορά – με κατάρρευση υπηρεσιών, κρίση σε νερό, υγεία, εκπαίδευση, ραγδαίο πληθωρισμό και διάλυση της καθημερινότητας. Ωστόσο, το καθεστώς του Σαντάμ Χουσεΐν δεν έπεσε από κυρώσεις. Η τελική «λύση» για την Ουάσιγκτον ήταν η στρατιωτική εισβολή το 2003 – με ό,τι ακολούθησε σε επίπεδο χάους και κόστους.

Κούβα: ο αποκλεισμός που έγινε «καύσιμο» νομιμοποίησης

Η Κούβα, με το πολυετές αμερικανικό εμπάργκο από τις αρχές της δεκαετίας του 1960, δείχνει το άλλο παράδοξο: η πίεση δεν κατέρρευσε το σύστημα· αντίθετα ενίσχυσε τον λόγο της εθνικής κυριαρχίας και της «αντίστασης απέναντι στον ιμπεριαλισμό». Ο αποκλεισμός έγινε μέρος της ταυτότητας του καθεστώτος και εργαλείο νομιμοποίησης.

Βόρεια Κορέα: όταν η πίεση γίνεται αποτροπή

Στη Βόρεια Κορέα, η στρατηγική απομόνωσης και οικονομικού στραγγαλισμού δεν πέτυχε «αλλαγή καθεστώτος». Αντίθετα, συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας λογικής απόλυτης αποτροπής, που κορυφώθηκε με την κατοχή πυρηνικής ικανότητας. Όταν ο αντίπαλος διαθέτει (ή θεωρεί ότι χρειάζεται) πυρηνική ασφάλεια για να επιβιώσει, το κλασικό μοντέλο πίεσης χάνει μεγάλο μέρος της αποτελεσματικότητάς του.

Συρία: αλλαγή μέσω περιφερειακών «συμφωνιών»

Στη συριακή περίπτωση, παρά την πολυετή πίεση, τις κυρώσεις (με κορυφαίο παράδειγμα τον Νόμο Καίσαρα του 2020) και τη διεθνή απομόνωση, η κατάρρευση δεν ήρθε. Το κείμενο υποστηρίζει ότι η πραγματική αλλαγή στη «συμπεριφορά» ή στις ισορροπίες δεν προέκυψε από την Ουάσιγκτον, αλλά από περιφερειακές διευθετήσεις και ανακατανομή επιρροών, με σημαντικό ρόλο της Τουρκίας. Αυτό μεταφράζεται σε μια βασική ιδέα: το «παιχνίδι» δεν παίζεται μόνο από τις υπερδυνάμεις, αλλά και από περιφερειακά δίκτυα.

Βενεζουέλα: από την αποτυχία των κυρώσεων στην «αφαίρεση ηγεσίας»

Η Βενεζουέλα περιγράφεται ως ένα υβριδικό μοντέλο: αρχικά, κλιμάκωση κυρώσεων και πίεση στον πετρελαϊκό/χρηματοπιστωτικό πυλώνα, με στόχο την πτώση του Νικολάς Μαδούρο. Μετά την αποτυχία του κλασικού μοτίβου, το κείμενο μιλά για μια πιο «άμεση» προσέγγιση: αφαίρεση της κορυφής και συνεννόηση με υπο-κέντρα εξουσίας, ώστε να επιτευχθεί αλλαγή συμπεριφοράς χωρίς πλήρη διάλυση του κράτους.

Ιράν: πέντε δεκαετίες πίεσης και «υπολογισμένη αποτροπή»

Στο Ιράν, οι κυρώσεις εκτείνονται σε βάθος δεκαετιών από το 1979, με διακυμάνσεις αλλά σταθερή στρατηγική περιορισμού. Το κείμενο υποστηρίζει ότι, παρά το μέγεθος της πίεσης, τις απειλές και τα πλήγματα σε κρίσιμες υποδομές/προγράμματα, το καθεστώς δεν κατέρρευσε. Έτσι, η λογική μετατοπίζεται προς έναν στόχο πιο «ρεαλιστικό»: ελεγχόμενη αποτροπή και προσπάθεια για τροποποίηση συμπεριφοράς (περιφερειακής, πυρηνικής, πυραυλικής) – όχι απαραίτητα αλλαγή καθεστώτος.

Ο νέος «οδηγός»: διαχείριση αντί ανατροπής

Η μεγάλη εικόνα που σκιαγραφείται είναι σαφής: οι ΗΠΑ φαίνεται να καταλήγουν –έπειτα από ακριβά μαθήματα που πήραν στο Ιράκ, στο Αφγανιστάν και στη Λιβύη– ότι η ωμή ανατροπή μπορεί να παράγει κενό εξουσίας, διάλυση θεσμών και αλυσιδωτές κρίσεις.

Έτσι, το νέο εγχειρίδιο δίνει έμφαση στην ανασύνθεση εξουσίας, στην οριοθέτηση κινδύνου και στην αλλαγή συμπεριφοράς μέσω συνδυασμού σκληρής και ήπιας ισχύος, ανάλογα με το πεδίο.

Ο ρεαλισμός, το κόστος και το «μετά» της ανατροπής

Η πιο κυνική αλλά καθοριστική παραδοχή είναι ότι η πτώση ενός καθεστώτος δεν ισοδυναμεί με οικοδόμηση κράτους. Το «μετά» είναι συχνά πιο δύσκολο από το «πριν»: θεσμικό κενό, εμφύλιες συγκρούσεις, περιφερειακές παρεμβάσεις, νέες μορφές αυταρχισμού ή χάους. Όταν το κόστος του «μετά» ξεπερνά το όφελος της ανατροπής, η στρατηγική αλλάζει.

Το ερώτημα που μένει

Αν κάτι δείχνει αυτή η αραβική ανάγνωση της αμερικανικής πολιτικής, είναι ότι η εποχή των απλών συνθημάτων έχει τελειώσει. Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι «θα πέσει ή όχι ένα καθεστώς», αλλά πώς θα ελεγχθεί η συμπεριφορά του και με ποιο τίμημα. Και κάπου εκεί, ανάμεσα στη γεωπολιτική σκοπιμότητα και στις κοινωνίες που πληρώνουν τον λογαριασμό, βρίσκεται το ερώτημα που παραμένει: πόση «σταθερότητα» αξίζει, όταν χτίζεται πάνω σε διαρκή πίεση, κυρώσεις και ένα μόνιμο παιχνίδι ισχύος;