Γάζα: Ασάφειες και κενά στο αμερικανικό σχέδιο για “αφοπλισμό” της Χαμάς και τη μεταβατική διοίκηση

Σε μια συγκυρία εύθραυστης ισορροπίας μετά από μήνες πολέμου και χιλιάδες παραβιάσεις της εκεχειρίας, η διαρροή προσχεδίου αμερικανικής πρότασης για τον αφοπλισμό της Χαμάς στη Λωρίδα της Γάζας επαναφέρει στο προσκήνιο το πιο ακανθώδες ζήτημα της «επόμενης ημέρας». Το σχέδιο, που αποκάλυψαν οι New York Times, επιχειρεί να θέσει χρονοδιάγραμμα και μηχανισμό για την παράδοση οπλισμού των παλαιστινιακών οργανώσεων, στο πλαίσιο της δεύτερης φάσης της συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός. Ωστόσο, η δομή, οι ασάφειες και οι πολιτικές προϋποθέσεις του δημιουργούν σοβαρά ερωτήματα για τη βιωσιμότητα και την εφαρμοσιμότητά του, σε ένα πεδίο όπου η ασφάλεια, η κυριαρχία και η εσωτερική παλαιστινιακή νομιμοποίηση διασταυρώνονται με τις ισραηλινές απαιτήσεις και τις αμερικανικές επιδιώξεις.

Σπύρος Σιδέρης

Σύμφωνα με τις πληροφορίες, το προσχέδιο εστιάζει πρωτίστως στην παράδοση των όπλων «που μπορούν να πλήξουν το Ισραήλ». Η διατύπωση αυτή, ωστόσο, αφήνει ανοιχτό το κρίσιμο ερώτημα: ποια ακριβώς οπλικά συστήματα εντάσσονται σε αυτή την κατηγορία; Η αναφορά φαίνεται να αφορά κυρίως ρουκέτες και πυραύλους, χωρίς όμως να διευκρινίζεται αν περιλαμβάνονται όλμοι ή άλλα μέσα μέσου βεληνεκούς.

Παράλληλα, το σχέδιο επιτρέπει –σε πρώτη φάση– τη διατήρηση ορισμένων ελαφρών όπλων, χωρίς να προσδιορίζει σαφώς τι σημαίνει αυτό σε ένα κοινωνικό περιβάλλον όπου η οπλοκατοχή έχει και ιστορικές και φυλετικές διαστάσεις.

• Ένα ακόμη κρίσιμο σημείο αφορά τη σιωπή του σχεδίου για τις σήραγγες της Χαμάς, τις οποίες το Ισραήλ θεωρεί αναπόσπαστο μέρος της στρατιωτικής υποδομής της οργάνωσης. Ισραηλινά μέσα ενημέρωσης, επικαλούμενα εκτιμήσεις των υπηρεσιών πληροφοριών, υποστηρίζουν ότι περίπου το 50% του υπόγειου δικτύου παραμένει λειτουργικό, ενώ η οργάνωση διαθέτει ακόμη δεκάδες χιλιάδες τυφέκια τύπου Καλάσνικοφ. Παρά τα στοιχεία αυτά, το αμερικανικό προσχέδιο δεν διευκρινίζει αν και πώς θα αντιμετωπιστεί το υπόγειο δίκτυο, αφήνοντας κενό στο πιο στρατηγικό σκέλος της αποστρατιωτικοποίησης.

Το έγγραφο φέρεται να επεξεργάζεται ομάδα στην οποία συμμετέχουν ο Τζάρεντ Κούσνερ, μέλος του λεγόμενου Συμβουλίου Ειρήνης, ο ειδικός απεσταλμένος των ΗΠΑ Στιβ Γουίτκοφ και ο εκτελεστικός διευθυντής του ίδιου φορέα Νικολάι Μλαντένοφ. Η εμπλοκή τους καταδεικνύει την πρόθεση της Ουάσιγκτον να αναλάβει κεντρικό ρόλο στον σχεδιασμό της μεταβατικής περιόδου, ιδίως μετά τη μονομερή ανακοίνωση για την έναρξη της δεύτερης φάσης της συμφωνίας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι τέσσερις δομές διακυβέρνησης που εξετάζονται για τη μεταβατική διοίκηση της Γάζας: η Εθνική Επιτροπή, το Συμβούλιο Ειρήνης, το Εκτελεστικό Συμβούλιο Γάζας και μια Διεθνής Δύναμη Σταθεροποίησης. Η πολυπλοκότητα των προτάσεων αντανακλά τις δυσκολίες διαμόρφωσης ενός σχήματος που θα είναι ταυτόχρονα αποδεκτό από τους Παλαιστινίους, ανεκτό από το Ισραήλ και λειτουργικό στο πεδίο. Παλαιστινιακές πηγές, ωστόσο, κατηγορούν το Ισραήλ ότι εμποδίζει την είσοδο της Εθνικής Επιτροπής στη Γάζα, παρά τη δηλωμένη ετοιμότητα της Χαμάς να παραδώσει τη διοικητική διαχείριση.

• Στο ισραηλινό πολιτικό επίπεδο, ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου –ο οποίος αντιμετωπίζει και διεθνείς νομικές πιέσεις– έχει υιοθετήσει σκληρή ρητορική. Μιλώντας στην Κνεσέτ μετά την παράδοση των λειψάνων του τελευταίου Ισραηλινού αιχμαλώτου, τόνισε ότι η δεύτερη φάση της συμφωνίας δεν αφορά την ανοικοδόμηση της Γάζας, αλλά επικεντρώνεται αποκλειστικά στον αφοπλισμό της αντίστασης. Προειδοποίησε μάλιστα ότι το ζήτημα θα επιλυθεί «με τον εύκολο ή τον δύσκολο τρόπο», υπονοώντας τη διατήρηση της στρατιωτικής επιλογής.

Τα βασικά ελαττώματα του αμερικανικού σχεδίου εντοπίζονται σε τρία επίπεδα. Πρώτον, η ασάφεια ορισμών: χωρίς σαφή κατάλογο οπλικών συστημάτων, οι ερμηνείες θα παραμείνουν αντικρουόμενες, δημιουργώντας πεδίο νέων εντάσεων. Δεύτερον, η απουσία μηχανισμού επιτήρησης και επαλήθευσης: δεν περιγράφεται ποιος θα εποπτεύει τη διαδικασία, ποια θα είναι η εντολή του και ποια τα μέσα επιβολής. Τρίτον, η έλλειψη σύνδεσης με ένα ολοκληρωμένο πολιτικό πλαίσιο που να περιλαμβάνει σαφές χρονοδιάγραμμα ανοικοδόμησης και άρσης περιορισμών.

• Η πρόκληση, συνεπώς, δεν είναι μόνο τεχνική αλλά βαθιά πολιτική. Για τη Χαμάς, η πλήρης αποστρατιωτικοποίηση ισοδυναμεί με απώλεια διαπραγματευτικού χαρτιού και αποδυνάμωση της θέσης της στο εσωτερικό παλαιστινιακό πεδίο. Για το Ισραήλ, η μη εξουδετέρωση της στρατιωτικής υποδομής θεωρείται στρατηγικός κίνδυνος. Και για τις Ηνωμένες Πολιτείες, η επιτυχία ή αποτυχία της πρότασης θα επηρεάσει την ευρύτερη αξιοπιστία τους στη Μέση Ανατολή.

Σε αυτό το πλαίσιο, η αμερικανική πρωτοβουλία επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην ανάγκη ασφάλειας του Ισραήλ, την αποτροπή νέας ανάφλεξης και την αναζήτηση μιας πολιτικής μετάβασης στη Γάζα. Ωστόσο, χωρίς σαφήνεια, μηχανισμούς εφαρμογής και συνάρτηση με ένα ευρύτερο πολιτικό όραμα, το προσχέδιο κινδυνεύει να παραμείνει περισσότερο θεωρητική άσκηση παρά εφαρμόσιμη λύση.