Ιράν: “Έξυπνος έλεγχος” στα Στενά του Ορμούζ – Αποτρεπτικό χαρτί ή όπλο υψηλού ρίσκου;

Σε μια περίοδο με έντονη στρατιωτική κινητοποίηση της Δύσης στη Μέση Ανατολή και επαναφοράς των αμερικανικών απειλών για ενδεχόμενο πλήγμα κατά του Ιράν, η Τεχεράνη επαναφέρει στο προσκήνιο το πιο ισχυρό γεωπολιτικό της χαρτί: τα Στενά του Ορμούζ. Αυτή τη φορά, όμως, όχι με τη γνωστή ρητορική περί «κλεισίματος», αλλά με έναν νέο όρο που προκαλεί συζητήσεις και ανησυχία στους διεθνείς κύκλους: «έξυπνος έλεγχος». Η έννοια αυτή, όπως προβάλλεται από την ιρανική στρατιωτική ηγεσία, υποδηλώνει μια πιο σύνθετη και τεχνολογικά εξελιγμένη στρατηγική διαχείρισης ενός από τα σημαντικότερα ενεργειακά περάσματα στον πλανήτη, από το οποίο διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας θαλάσσιας διακίνησης πετρελαίου.

Σπύρος Σιδέρης

Αφορμή για τη νέα αυτή ρητορική αποτέλεσαν οι δηλώσεις του υποστράτηγου Μοχάμαντ Ακμπάρ Ζαντέχ, πολιτικού συμβούλου του διοικητή των ναυτικών δυνάμεων των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, ο οποίος υποστήριξε ότι το Ιράν διαθέτει πλέον «πλήρη και έξυπνο έλεγχο» στα Στενά, χωρίς να χρειάζεται τις παραδοσιακές μεθόδους ναρκοθέτησης ή φυσικού αποκλεισμού. Σύμφωνα με τον ίδιο, η στρατιωτική και τεχνολογική εξέλιξη της χώρας επιτρέπει μια πιο ευέλικτη και «νομικά καλυμμένη» παρέμβαση στη ναυσιπλοΐα.

• Η έννοια του έξυπνου ελέγχου δεν είναι εντελώς νέα. Είχε αναφερθεί και στο παρελθόν από τον πρώην αρχηγό των Φρουρών, τον στρατηγό Μοχάμαντ Αλί Τζαφάρι, όμως σήμερα αποκτά μεγαλύτερο βάρος λόγω του περιφερειακού κλίματος αστάθειας και της εμπλοκής των ΗΠΑ σε πολλαπλά μέτωπα. Ο απόστρατος αξιωματικός του ναυτικού των Φρουρών, Μοχάμαντ Ρεζά Μοχαμαντί, εξηγεί ότι η Τεχεράνη διαθέτει δύο βασικές επιλογές: είτε τον φυσικό αποκλεισμό μέσω στρατιωτικής παρουσίας και επιθέσεων σε πλοία, είτε τον «έξυπνο έλεγχο» μέσω επιλεκτικής παρεμπόδισης της ναυσιπλοΐας, με πρόσχημα νομικές παραβάσεις και διεθνείς κανονισμούς.

Στην πράξη, ο «έξυπνος έλεγχος» σημαίνει ότι το Ιράν μπορεί να σταματά, να ελέγχει και να κατάσχει πλοία επικαλούμενο υποτιθέμενες παραβιάσεις, οδηγώντας τα σε ιρανικά λιμάνια για έρευνα και δικαστική διαδικασία. Πρόκειται για ένα εργαλείο πίεσης που επιτρέπει στην Τεχεράνη να δημιουργεί κρίσεις χαμηλής έντασης χωρίς να προκαλεί ευθέως μια άμεση στρατιωτική σύγκρουση.

Η στρατιωτική υποδομή πίσω από αυτή τη στρατηγική είναι εκτεταμένη. Σύμφωνα με Ιρανούς αναλυτές, το Ιράν διαθέτει υπερταχύπλοα επιθετικά σκάφη, επανδρωμένα και μη, εξοπλισμένα με τηλεχειριζόμενα όπλα, υποβρύχια με τορπίλες και πυραύλους, δυνατότητα ναρκοθέτησης, καθώς και πυραυλικά συστήματα κατά πλοίων τόσο κατά μήκος των ακτών όσο και στο εσωτερικό της χώρας. Το πλέγμα αυτό συμπληρώνεται από μη επανδρωμένα αεροσκάφη και δορυφορικά συστήματα παρακολούθησης της ναυσιπλοΐας.

• Ο καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης, Μοχάμαντ Σαντέκ Κουσκι, θεωρεί ότι τα Στενά του Ορμούζ δεν είναι απλώς ένα γεωγραφικό σημείο, αλλά ένα στρατηγικό πεδίο αποτροπής που εκτείνεται από τον Περσικό Κόλπο έως τη Θάλασσα του Ομάν και τον Ινδικό Ωκεανό. Κατά την άποψή του, η Τεχεράνη έχει τόσο τη βούληση όσο και την ικανότητα να παραλύσει τη θαλάσσια κυκλοφορία αν θεωρήσει ότι απειλείται η εθνική ασφάλεια, χαρακτηρίζοντας τον Ορμούζ «νόμιμο όπλο πίεσης» στη φαρέτρα της ιρανικής στρατηγικής.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και το «κρυφό» κόστος: ακόμη και χωρίς πλήρες κλείσιμο του περάσματος, η παραμικρή ένδειξη ότι η Τεχεράνη μπορεί να επιβάλει επιλεκτική παρεμπόδιση αρκεί για να προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις στις αγορές. Η προοπτική αυξημένου ναυτιλιακού κινδύνου μεταφράζεται σχεδόν άμεσα σε υψηλότερα ασφάλιστρα κινδύνου για τα δεξαμενόπλοια, σε ακριβότερους ναύλους και, τελικά, σε ανοδικές πιέσεις στις διεθνείς τιμές του πετρελαίου και των καυσίμων. Με άλλα λόγια, ο έξυπνος έλεγχος λειτουργεί ως μοχλός που μπορεί να «χτυπήσει» την παγκόσμια αγορά ενέργειας ακόμη και με περιορισμένες, στοχευμένες κινήσεις.

Ωστόσο, δεν λείπουν οι πιο επιφυλακτικές φωνές στο εσωτερικό του Ιράν. Πρώην διπλωμάτες και αναλυτές προειδοποιούν ότι ένα πλήρες κλείσιμο των Στενών θα ισοδυναμούσε με οικονομική αυτοχειρία, καθώς θα οδηγούσε σε άμεση διεθνή στρατιωτική αντίδραση και θα έθετε την Τεχεράνη στο επίκεντρο μιας παγκόσμιας ενεργειακής κρίσης. Όπως σημειώνει Ιρανός διπλωματικός παράγοντας, «η σημασία του Ορμούζ για την παγκόσμια αγορά είναι τέτοια που καμία μεγάλη δύναμη δεν θα δεχόταν παθητικά τον αποκλεισμό του». Σε αυτό το πλαίσιο, οι επικριτές της σκληρής γραμμής επιμένουν ότι ένα βήμα «πέρα από την απειλή» θα μπορούσε να οδηγήσει σε διπλωματική απομόνωση και να μετατρέψει την Ισλαμική Δημοκρατία σε στόχο μιας ευρύτερης στρατιωτικής επέμβασης.

• Έτσι, ο έξυπνος έλεγχος μοιάζει περισσότερο με εργαλείο αποτροπής παρά με άμεσο πολεμικό σχέδιο. Είναι ένα μέσο διαρκούς υπενθύμισης ότι το Ιράν διαθέτει τη δυνατότητα να προκαλέσει παγκόσμιες αναταράξεις, χωρίς απαραίτητα να «τραβήξει τη σκανδάλη». Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν μπορεί να το κάνει, αλλά αν και πότε θα θεωρήσει ότι το κόστος μιας τέτοιας κίνησης αξίζει το ρίσκο — και αν μπορεί να ελέγξει τη δυναμική μιας κρίσης που, από τη στιγμή που θα ξεκινήσει, δύσκολα «μαζεύεται».

Σε κάθε περίπτωση, τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν ένα από τα πιο επικίνδυνα γεωπολιτικά σημεία τριβής του πλανήτη. Και όσο η ένταση μεταξύ Τεχεράνης και Ουάσινγκτον παραμένει υψηλή, ο «έξυπνος έλεγχος» θα λειτουργεί ως σιωπηλή απειλή – ένα «αόρατο όπλο» που μπορεί να μετατρέψει μια περιφερειακή κρίση σε παγκόσμιο σοκ μέσα σε λίγες ώρες.