Η παγκόσμια κρίση της υπογεννητικότητας και η πρόκληση της βιωσιμότητας

Η υπογεννητικότητα δεν αποτελεί πλέον μια απλή στατιστική καταγραφή, αλλά μια από τις πιο σύνθετες και αμφιλεγόμενες κοινωνικές προκλήσεις του 21ου αιώνα. Οι προεκτάσεις της ξεπερνούν κατά πολύ το αυστηρά δημογραφικό επίπεδο, επηρεάζοντας δομικά την παγκόσμια οικονομία, τη δημόσια υγεία, την κοινωνική συνοχή και την ευαίσθητη ισορροπία μεταξύ των γενεών.

Σύμφωνα με μια βαρυσήμαντη δημοσίευση στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό The Lancet* (Ιανουάριος 2026), η πτώση των γεννήσεων εξελίσσεται σε ένα καθολικό φαινόμενο με βαθιές ρίζες. Τα κρίσιμα δεδομένα της μελέτης παρουσιάζουν η Θεοδώρα Ψαλτοπούλου (Καθηγήτρια Θεραπευτικής – Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής, Παθολόγος, Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ, Νοσοκομείο «Αλεξάνδρα») και η Αλεξάνδρα Σταυροπούλου (Βιολόγος), αναδεικνύοντας τη νέα πραγματικότητα που διαμορφώνεται στον παγκόσμιο χάρτη.

Η αριθμητική της συρρίκνωσης: Κάτω από το όριο αναπλήρωσης

Σήμερα, σε περισσότερες από τις μισές χώρες του πλανήτη, ο Συνολικός Δείκτης Γονιμότητας (ο μέσος αριθμός παιδιών που αναμένεται να αποκτήσει μια γυναίκα) έχει διολισθήσει κάτω από το κρίσιμο όριο του 2,1. Το όριο αυτό θεωρείται διεθνώς ως το ελάχιστο προαπαιτούμενο για τη διατήρηση ενός πληθυσμού σταθερού, χωρίς την ανάγκη μεταναστευτικών ροών.

Τα στοιχεία προκαλούν προβληματισμό:

·         Ακραίες μειώσεις: Σε χώρες, όπως η Κίνα, η Νότια Κορέα, η Σιγκαπούρη και η Ουκρανία, ο δείκτης έχει κατρακυλήσει κάτω από τη μονάδα (<1).

·         Δυτικός Κόσμος: Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η γονιμότητα κυμαίνεται πλέον λίγο κάτω από το 1,6, επιβεβαιώνοντας την πτωτική τάση ακόμα και σε ισχυρές οικονομίες.

Κρατικές παρεμβάσεις: Από τα οικονομικά κίνητρα στον καταναγκασμό

Προκειμένου να ανακόψουν αυτή την πορεία, πολλά κράτη επιστρατεύουν μια ευρεία γκάμα πολιτικών, ορισμένες εκ των οποίων εγείρουν ηθικά και κοινωνικά ερωτήματα:

1.      Κίνα: Στοχεύοντας στην άμεση αντιστροφή της τάσης, επέβαλε φόρο 13% στα προφυλακτικά, ενώ ταυτόχρονα προσφέρει επιδόματα για κάθε παιδί έως τριών ετών.

2.      Νότια Κορέα: Επιστρατεύει απαλλαγές από τη στρατιωτική θητεία και διοργανώνει κρατικά χρηματοδοτούμενα «ραντεβού γνωριμιών».

3.      Ουγγαρία: Εφαρμόζει επιθετικές φορολογικές πολιτικές, όπως η ισόβια απαλλαγή από τον φόρο εισοδήματος για μητέρες με τουλάχιστον δύο παιδιά.

Παρά τις τεράστιες επενδύσεις, τα αποτελέσματα κρίνονται πενιχρά. Η Νότια Κορέα έχει δαπανήσει εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια χωρίς αποτέλεσμα, ενώ ακόμη και οι Σκανδιναβικές χώρες, παρά τα υποδειγματικά συστήματα κοινωνικής πρόνοιας και γονικών αδειών, αδυνατούν να επανέλθουν στο επίπεδο αναπλήρωσης.

Γιατί ο κόσμος κάνει λιγότερα παιδιά; Οι πολυπαραγοντικές αιτίες

Η μείωση της γονιμότητας δεν οφείλεται σε έναν μοναδικό παράγοντα, αλλά σε μια σύγκλιση κοινωνικών, βιολογικών και ψυχολογικών παραμέτρων:

·         Κοινωνική χειραφέτηση: Η πρόσβαση στην αντισύλληψη και η αυξημένη συμμετοχή των γυναικών στην εκπαίδευση και την εργασία έχουν μεταβάλει τις προτεραιότητες.

·         Βιολογικά εμπόδια: Η καθυστέρηση του γάμου οδηγεί σε τεκνοποίηση σε μεγαλύτερη ηλικία, όπου η γονιμότητα ανδρών και γυναικών είναι φυσιολογικά μειωμένη.

·         Επιβίωση απογόνων: Η εντυπωσιακή πτώση της παιδικής θνησιμότητας σημαίνει ότι οι γονείς δεν χρειάζεται πλέον να κάνουν πολλά παιδιά για να εξασφαλίσουν τη συνέχιση της οικογένειας.

·         Υπαρξιακή ανασφάλεια: Η κλιματική κρίση, οι γεωπολιτικές συγκρούσεις και η οικονομική αβεβαιότητα δημιουργούν ένα περιβάλλον «φόβου για το μέλλον», το οποίο λειτουργεί αποτρεπτικά για τους νέους ενήλικες.

Οι κίνδυνοι για τη Δημόσια Υγεία και το κράτος πρόνοιας

Η δημογραφική συρρίκνωση απειλεί τα θεμέλια του κράτους πρόνοιας. Η μείωση του εργατικού δυναμικού οδηγεί σε:

·         Συρρίκνωση της φορολογικής βάσης.

·         Υπερβολική πίεση στα ασφαλιστικά και συνταξιοδοτικά συστήματα.

·         Αύξηση των δαπανών υγείας λόγω της γήρανσης του πληθυσμού, η οποία συνοδεύεται από έξαρση χρόνιων και μη μεταδοτικών νοσημάτων.

Ωστόσο, η προσέγγιση του ζητήματος μόνο μέσα από το πρίσμα του «φόβου» είναι επικίνδυνη. Ιστορικά παραδείγματα (όπως η Κίνα ή η Ρουμανία του παρελθόντος) δείχνουν ότι οι πιεστικές πολιτικές γεννήσεων οδηγούν συχνά σε παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Επιπλέον, μέτρα -όπως η τεχνητή ακρίβεια στα μέσα αντισύλληψης- υπονομεύουν τη δημόσια υγεία, αυξάνοντας τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα.

Προς ένα νέο μοντέλο: Υγιής γήρανση και τεχνολογία

Η λύση δε βρίσκεται σε μονοδιάστατες ή καταναγκαστικές πολιτικές, αλλά σε μια στρατηγική αναπροσαρμογή των κοινωνιών:

·         Επένδυση στην Υγιή Γήρανση: Ενίσχυση της γηριατρικής, της πρόληψης και της φυσικής αποκατάστασης.

·         Τεχνολογική Καινοτομία: Αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης και της αυτοματοποίησης για την κάλυψη των κενών στην παραγωγικότητα.

·         Μεταναστευτική Πολιτική: Εξορθολογισμός της μετανάστευσης για την ενίσχυση του εργατικού δυναμικού.

·         Ουσιαστική Στήριξη της Οικογένειας: Διασφάλιση ποιοτικής παιδικής φροντίδας, έμφαση στην ισότητα των φύλων και προστασία των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων των γυναικών.

Σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο δημογραφικό τοπίο, το στοίχημα είναι η δημιουργία κοινωνιών που στηρίζουν την οικογένεια, χωρίς να θυσιάζουν τις ατομικές ελευθερίες και τις κοινωνικές κατακτήσεις δεκαετιών.