ΑΡΘΡΟ LIBRE/Πέτρος Βαμβακάς: Ο προβλέψιμος Τραμπ και οι απρόβλεπτες επιπτώσεις των πολιτικών του

Την περασμένη Τρίτη ο πρόεδρος Τραμπ απηύθυνε μία από τις συνήθεις προεκλογικές του ομιλίες σε ένα πολύ φιλικό ακροατήριο Ρεπουμπλικανών μελών του Κογκρέσου και ξεδίπλωσε το δόγμα Τραμπ μετά την επιχείρηση στη Βενεζουέλα, αλλά και οριοθετώντας τα χρονοδιαγράμματα των επόμενων κινήσεών του. Πολλές φορές, λανθασμένα θα έλεγα, πιστεύουμε ότι ο κ. Τραμπ είναι απρόβλεπτος. Το αντίθετο θα έλεγα· όπως και στο παρελθόν, ανακοινώνει την κάθε του κίνηση έτσι ώστε να προετοιμάσει τους υποστηρικτές και τους ψηφοφόρους του και να καλλιεργήσει την ευρύτερη κοινή γνώμη — ένα είδος «shock and awe».

Του Πέτρου Βαμβακά*

Η θεαματική και θεατρική του παρουσίαση προκαλεί αίσθηση στο ακροατήριο, αλλά δεν μπορεί κανείς να πιστέψει ότι δεν τα εννοεί. Ο λόγος του, σε γενικές γραμμές, δεν είναι πολιτικός, αλλά εμπεριέχει περισσότερο τη φρασεολογία ενός Νεοϋορκέζου εργολάβου, ο οποίος βλέπει μια ευκαιρία να διαπραγματευτεί την επόμενη ανάπλαση, το επόμενο μεγαλύτερο κτήριο, σε ένα είδος «όλοι κερδίζουν». Ο λόγος του δεν είναι πολιτικά στρογγυλοποιημένος, ούτε ιδεολογικός ούτε περιορισμένος στα πλαίσια της δημόσιας ευγένειας· αντιθέτως, κατά δική του ομολογία, είναι προκλητικός, με μια πλεκτάνη προσωπικών άκομψων αστείων. Πολλές φορές χωρίς συνειρμό, μια στο καρφί και μια στο πέταλο, που πολλές φορές αναρωτιέται κανείς αν θα είχε τη δυνατότητα να συντάξει μια ολοκληρωμένη πρόταση, πόσο μάλλον να αναπτύξει περίπλοκες ιδέες ή να χαράξει λεπτομερή πολιτική στρατηγική.

Και όμως, παρά τις στροφές στη θεματολογία, παραμένει στον στόχο του και πάντα χρησιμοποιεί την ίδια απλή εξίσωση για να φτάσει στις αποφάσεις του. Όλα είναι ένα παιχνίδι με νικητές και ηττημένους, χωρίς ιδεολογίες, προκαταλήψεις ή φραγμούς ευπρέπειας. Για τον κ. Τραμπ πάντα ο σκοπός αγιάζει τα μέσα και πάντα όλα είναι ένα παιχνίδι ισχύος και επίδειξης — το πιο ψηλό κτήριο, το καλύτερο, το ομορφότερο, το μεγαλύτερο.

Η πρώτη τετραετία της διακυβέρνησης Τραμπ είχε όλα αυτά τα χαρακτηριστικά, αλλά και έναν Τραμπ ο οποίος ήταν αρχάριος στο πολιτικό παιχνίδι. Βρισκόταν σε ένα άγνωστο πλαίσιο, με ιδιαιτερότητες και παγίδες στημένες από τους πιο έμπειρους, που τον έβλεπαν σαν ξένο σώμα. Το είδαμε επανειλημμένα: όλο το πολιτικό κατεστημένο τον αμφισβήτησε, τον περιγέλασε και προσπάθησε, με τους κανόνες του παιχνιδιού και τα νομικά πλαίσια, να του επιβάλει την πρέπουσα συμπεριφορά. Απέτυχε σε μεγάλο βαθμό, διότι ο κ. Τραμπ και ο πολιτικός του λόγος, όπως είναι, αντικατοπτρίζουν ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας, το οποίο παραμένει πιστό στις ικανότητές του και στον τρόπο που βλέπει τον κόσμο και την κοινωνία.

Η δεύτερη τετραετία, τέσσερα χρόνια αργότερα και με την εμπειρία της ήττας, έχει επαναφέρει έναν Τραμπ πιο αποφασισμένο, πιο συγκρουσιακό και πιο σίγουρο, έχοντας πλέον παραμερίσει κάθε κανόνα και φτιάχνοντας ένα τελείως καινούργιο παιχνίδι στα μέτρα του. Το γνωστό ερώτημα αν παίζει σκάκι ή τάβλι δεν ισχύει πλέον· έχει ανατρέψει το ταμπλό και δημιουργεί κανόνες και περιμέτρους. Ο ίδιος ο κ. Τραμπ, ως πρόεδρος της Αμερικής, πουλάει παπούτσια, ρολόγια και κρυπτονομίσματα το πρωί, ενώ είναι ο ντεκορατέρ και αρχιτέκτονας του Λευκού Οίκου, αναδιοργανώνει τον παγκόσμιο χάρτη και μοιράζει την παγκόσμια τράπουλα.

Από τις πρώτες ώρες μετά την εκλογή του, πριν ακόμη αναλάβει την προεδρία, είχε ανακοινώσει τον «Κόλπο της Αμερικής» και ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να είναι συνώνυμες με όλο το δυτικό ημισφαίριο. Ο Καναδάς, σαν μία επιπλέον πολιτεία, προκαλώντας τον πρωθυπουργό του Καναδά να τον συναντήσει στη Φλόριντα. Ενώ για τις υπόλοιπες χώρες η επιλογή ήταν μία: ή θα υποταχθείς ή θα πληρώσεις το τίμημα. Αυτό, βέβαια, έχει εξελιχθεί στο ακρωνύμιο FAFO. Είναι ο νόμος του ισχυρού ή της πυγμής ενός παιχνιδιού που έχει μόνο νικητές και ηττημένους.

Ο κ. Τραμπ, κατά τη διάρκεια της δεύτερης θητείας του, έχει συστηματικά κινηθεί μέσα σε αυτά τα πλαίσια, όχι με την αμφισβήτηση του πρωτάρη αλλά με τη σιγουριά και την αυτοπεποίθηση του βετεράνου. Αυτό φάνηκε από την πρώτη μέρα, από τη σύσταση του υπουργικού συμβουλίου μέχρι τη στελέχωση του διπλωματικού σώματος. Η συνεχής επανάληψη των προβλημάτων και των πολέμων που έχει «λύσει» είναι μέρος της ίδιας προβλεψιμότητας, αλλά και της κατανόησης ότι αυτή τη φορά έχει σφυγμομετρήσει τους πολιτικούς αντιπάλους και τους έχει κατατάξει βάσει δυναμικότητας και αποτελεσματικότητας, όπως θα έκανε ένας επιχειρηματίας και όχι ένας πολιτικός. Δεν υπάρχουν ιδεολογικές διαφοροποιήσεις, μόνο η ικανότητα να φτάσει στον στόχο. Και ο στόχος είναι απλός: αυτός που έχει τα περισσότερα, είναι ο νικητής.

Κατά τη δεύτερή του τετραετία ο κ. Τραμπ έχει επίσης οικειοποιηθεί περισσότερο από ποτέ το τι είναι η Αμερική. Ως ένας σύγχρονος Λουδοβίκος ΙΔ΄, βλέπει τον εαυτό του σαν το ίδιο το κράτος, μεταμορφώνοντας τον Λευκό Οίκο και το Μαρ-α-Λάγκο στις Βερσαλλίες, βάζοντας τη δική του χρυσή πινελιά και το όνομά του παντού, ακόμη και σε θέατρα όπως το ιστορικό Kennedy Center.

Μπορεί όλα αυτά να φαντάζουν παράξενα ή ακόμη και να υποδεικνύουν αγένεια και απρέπεια, αλλά δείχνουν μια σταθερή αντίληψη και αντιμετώπιση των διαφόρων προβλημάτων και επιλογών, ακόμη και στην εξωτερική πολιτική. Ο «ειρηνοποιός» κ. Τραμπ, που στην πρώτη τετραετία υπερηφανευόταν ότι ήταν ο μόνος πρόεδρος που δεν είχε αρχίσει κανέναν πόλεμο, αλλά αντιθέτως τους έκλεινε, τους τελευταίους μήνες έχει ανακαλύψει την αποτελεσματικότητα των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων και το πώς, μέσα από τις επιτυχίες τους, μπορεί ο ίδιος να προβληθεί.

Η επιχείρηση στο Ιράν και μετά στην Καραϊβική και στη Βενεζουέλα, πολύ φοβάμαι ότι έχει ανοίξει ένα νέο πεδίο στο οποίο η κυβέρνηση Τραμπ μπορεί να διακριθεί ως «νικητής» και ταυτόχρονα να συγκριθεί με πρώην αποτυχημένους προέδρους, όπως τον Κένεντι στην Κούβα, τον Κάρτερ στο Ιράν, τον Κλίντον στη Σομαλία, τον Μπους στο Ιράκ, τον Ομπάμα στη Λιβύη και τη Συρία, και βέβαια τον Μπάιντεν στο Αφγανιστάν και αλλού. Επίσης, μπορεί να αλλάξει δεδομένα δεκαετιών όχι μόνο στο δυτικό ημισφαίριο αλλά και στον υπόλοιπο πλανήτη.

Η Γροιλανδία και η Κούβα φαντάζουν ως εύκολοι στόχοι. Και οι δύο έχουν μακρά ιστορία με τις Ηνωμένες Πολιτείες και είναι σημαντικές στη γεωπολιτική θέση των ΗΠΑ, καθώς και άπιαστα όνειρα προηγούμενων κυβερνήσεων. Η ανατροπή καθεστώτος της Κούβας, μετά από 65 χρόνια από την αποτυχία του Κόλπου των Χοίρων, θα ήταν πολύ πιο σημαντική από το να βάλει το όνομά του μπροστά από το Kennedy Center. Ήταν νέος πρόεδρος ο Κένεντι όταν έδωσε τη διαταγή, όπως και ο Κάρτερ για την αποτυχημένη επιχείρηση στο Ιράν το 1979. Δύο πραγματικά ελκυστικοί στόχοι για τον κ. Τραμπ, ο οποίος θα μπορούσε να ανατρέψει την ιστορία δεκαετιών, την οποία βλέπει ως την παρακμή της Αμερικής «του πολέμου».

Η Γροιλανδία, από τον 19ο αιώνα, ήταν περιοχή που δεν είχε λάβει ιδιαίτερη προσοχή από κυβερνήσεις μέχρι και τη δεκαετία του 1950. Ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός στην Αρκτική, μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων γύρω από τη ναυσιπλοΐα και τον ορυκτό πλούτο της περιοχής, καθιστά τη Γροιλανδία προνομιακή απόκτηση για έναν πρόεδρο των ΗΠΑ, για τον οποίο οι παραχωρήσεις στα πλαίσια του διεθνούς δικαίου είναι ανοησία, στην καλύτερη περίπτωση. Παρά τις αντιδράσεις από τη Δανία και την Ευρωπαϊκή Ένωση, πολύ φοβάμαι ότι η Γροιλανδία θα είναι ο επόμενος στόχος της εξωτερικής πολιτικής και του Δόγματος Τραμπ. Δεν υπάρχει συμφωνία που να μην είναι εφικτή.

Μετά τις «επιτυχίες» του Ιράν και της Βενεζουέλας, και έχοντας τον συμπιεσμένο χρόνο λόγω των ενδιάμεσων εκλογών του Νοεμβρίου, η Κούβα, το Ιράν και η Γροιλανδία θα είναι οι επόμενοι στόχοι της κυβέρνησης Τραμπ, αφήνοντας την Κολομβία και τον «ενοχλητικό» Γκουστάβο Πέτρο, καθώς σύντομα θα έχει εκλογές. Φαντάζομαι ότι ο κ. Τραμπ θα δώσει το χρίσμα στον «νικητή των εκλογών». Είναι πολύ πιθανό, διότι ο Τραμπ είναι δημοφιλής στην Κολομβία και οι σχέσεις Κολομβίας–Αμερικής είναι στενές από τη δεκαετία του 1960. Όπως η Χιλή, η Αργεντινή, η Παραγουάη, η Βολιβία και ο Ισημερινός, οι χώρες της περιοχής έχουν προσχωρήσει στο στρατόπεδο του κ. Τραμπ, ακόμη και με ανοιχτή παρέμβαση στην εκλογική αναμέτρηση, όπως στην Αργεντινή και το δάνειο των 40 δισεκατομμυρίων δολαρίων προς τον κ. Μιλέι — και όχι προς την Αργεντινή.

Οι εκλογές του 2026 παρουσιάζουν ένα ιδιαίτερο ορόσημο για τον κ. Τραμπ, διότι σημαίνουν ότι το Κογκρέσο, το οποίο είναι απών τους τελευταίους μήνες, μπορεί να ξαναβρεί τον δρόμο του αν νικήσουν οι Δημοκρατικοί, γεγονός που θα δυσκολέψει τη διακυβέρνηση Τραμπ τα τελευταία δύο χρόνια της θητείας του. Το 2026 σηματοδοτεί τα 250 χρόνια της ανεξαρτησίας της Αμερικής, ένα γεγονός που θα προσπαθήσει να εκμεταλλευτεί πλήρως ο κ. Τραμπ. Το μικρό χρονικό διάστημα των μόλις δέκα μηνών πριν από τις εκλογές σημαίνει ότι θα υπάρξουν δραστικές αλλαγές στα πεδία που ανέφερε, αλλά αυτό συνεπάγεται και παγκόσμιες επιπτώσεις, καθώς το διεθνές στερέωμα δεν κινείται σε κενό αέρος.

Το άλλο σημείο που είναι εξαιρετικά σημαντικό είναι ότι κανένα από τα μέτωπα που πιστεύει ο κ. Τραμπ ότι έχει λύσει δεν έχει πραγματικά λυθεί. Το έχουμε δει σε όλες τις περιπτώσεις, από το Κονγκό και τη Ρουάντα μέχρι το Αζερμπαϊτζάν και την Αρμενία· το ίδιο είδαμε και με τον Καναδά, το Μεξικό και τη Βραζιλία — ούτε καν με τη Βενεζουέλα. Ο προβλέψιμος κ. Τραμπ πανηγυρίζει τη νίκη πριν καλά καλά τελειώσει ο αγώνας.

Το βέβαιο είναι ότι ο χάρτης θα αλλάξει τις επόμενες εβδομάδες και μήνες, και μαζί του όλο το παγκόσμιο σκηνικό. Το δίλημμα είναι το εξής: αν αποτύχει ο κ. Τραμπ, θα είναι καταστροφικό για τις ΗΠΑ και για την μέχρι πρότινος εγγυήτρια δύναμη του διεθνούς συστήματος· αν όμως νικήσει, θα ανοίξει τους ασκούς του Αιόλου για τη διεθνή τάξη πραγμάτων, η οποία θα περάσει τρομερές διακυμάνσεις μέχρι να επανέλθει η ισορροπία.

*Πέτρος Βαμβακάς, αναπληρωτής Καθηγητής  στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών και Διεθνών Σχέσεων στο Emmanuel College στη Βοστώνη και Διευθυντής στο Ινστιτούτο Μελετών Ανατολικής Μεσογείου