Τρίτη ηλικία στην Ελλάδα: Γιατί η μακροζωία χρειάζεται συστήματα υγείας και ανθρώπινη επαφή 

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Τρίτης Ηλικίας, η Ελληνική Γεροντολογική και Γηριατρική Εταιρεία ζητά μεταρρυθμίσεις για μια χώρα που γερνά, ενώ το Ινστιτούτο Prolepsis υπενθυμίζει ότι μια απλή ανθρώπινη επαφή μπορεί να αλλάξει μια ολόκληρη μέρα. 

Σε μια χώρα όπου σχεδόν ένας στους τέσσερις κατοίκους είναι άνω των 65 ετών, το ερώτημα δεν είναι πια αν θα ζήσουμε περισσότερα χρόνια. Αυτό ήδη συμβαίνει. Το ερώτημα είναι πώς θα τα ζήσουμε: με υγεία, αυτονομία και παρέα, ή μόνοι και στο περιθώριο. Η 1η Οκτωβρίου, Παγκόσμια Ημέρα των Μεγαλύτερων Ηλικιακά Ανθρώπων, που έχει καθιερωθεί από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ από το 1990, είναι μια καλή αφορμή να το σκεφτούμε. Φέτος δύο φορείς, από διαφορετική οπτική, δίνουν την ίδια απάντηση: η μακροζωία χρειάζεται και σωστά συστήματα και ανθρώπινες σχέσεις.

Ένας κόσμος, μια Ευρώπη και μια Ελλάδα που γερνούν

Το φετινό θέμα του ΟΗΕ είναι «Η Εποχή της Μακροζωίας: Επανεκτίμηση των Συστημάτων για μεγαλύτερη διάρκεια ζωής». Σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, οι άνθρωποι ηλικίας 60 ετών και άνω είναι σήμερα περίπου 1,2 δισεκατομμύρια και έως το 2050 αναμένεται να φτάσουν τα 2,1 δισεκατομμύρια, περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πληθυσμού. Ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 2030 οι άνθρωποι άνω των 80 ετών θα είναι περισσότεροι από τα βρέφη κάτω του ενός έτους, ενώ έως τα τέλη της δεκαετίας του 2070 οι 65+ θα ξεπεράσουν για πρώτη φορά τα παιδιά κάτω των 18.

Η Ευρώπη βρίσκεται στην πρώτη γραμμή. Στην ΕΕ, την 1η Ιανουαρίου 2025, 99 εκατομμύρια άνθρωποι (22% του πληθυσμού) ήταν 65 ετών και άνω, και το 6% ήταν 80+. Η διάμεση ηλικία έφτασε τα 44,9 έτη, ενώ στην Ελλάδα τα 47,2 έτη, από 39,2 το 2005, μία από τις μεγαλύτερες αυξήσεις στην Ευρώπη. Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, ο πληθυσμός της χώρας ήταν 10.372.335 κάτοικοι, με το 23,7% να είναι 65+ και μόλις το 12,8% να είναι 0-14 ετών. Ο δείκτης γήρανσης έφτασε το 185,4, δηλαδή περίπου 185 άτομα 65+ για κάθε 100 παιδιά. Το 2024 καταγράφηκαν 68.309 γεννήσεις έναντι 125.873 θανάτων, περίπου 57.500 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις, και 6,6 γεννήσεις ανά 1.000 κατοίκους, από τα χαμηλότερα ποσοστά στην ΕΕ. Η φυσική μείωση του πληθυσμού δεν είναι μελλοντική υπόθεση, είναι η σημερινή πραγματικότητα.

Τι σημαίνει η μακροζωία για το σύστημα υγείας

Η γήρανση αλλάζει τις ανάγκες ολόκληρης της κοινωνίας: περισσότερη πρόληψη, πρωτοβάθμια φροντίδα, γηριατρική αξιολόγηση, αποκατάσταση, κατ’ οίκον και μακροχρόνια φροντίδα. Ο ΠΟΥ επισημαίνει τις απαιτήσεις και για το ανθρώπινο δυναμικό υγείας, τη στέγαση, τις μεταφορές και τον σχεδιασμό των πόλεων. Στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια του ΠΟΥ, ο πληθυσμός 60+ θα αυξηθεί από 215 εκατομμύρια το 2021 σε πάνω από 300 εκατομμύρια έως το 2050, ενώ οι 80+ θα υπερδιπλασιαστούν.

Η απάντηση δεν είναι απλώς περισσότερα νοσοκομεία. Χρειάζεται επανασχεδιασμός με έμφαση στην πρόληψη, την έγκαιρη παρέμβαση, την ολοκληρωμένη φροντίδα και τη διατήρηση της λειτουργικότητας. Η υγιής γήρανση, όπως την ορίζει ο ΠΟΥ, δεν σημαίνει απουσία ασθένειας, αλλά δυνατότητα να ζει κανείς με ευεξία, αυτονομία και συμμετοχή.

Ηλικία χωρίς παρακμή, μακροζωία χωρίς εμμονή με τη νεότητα

Η μεγαλύτερη ηλικία δεν σημαίνει απαραίτητα παρακμή ή απόσυρση. Μπορεί να είναι περίοδος δημιουργικότητας, εθελοντισμού, εκπαίδευσης και μεταφοράς γνώσης. Οι μεγαλύτεροι άνθρωποι είναι γονείς, παππούδες, εργαζόμενοι, μέντορες και ενεργά μέλη των κοινοτήτων τους. Όπως σημειώνει ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ António Guterres, είναι ηγέτες και φροντιστές με καθοριστικό ρόλο στις οικογένειες, τις κοινότητες και τις οικονομίες.

Η εποχή μας, όμως, λατρεύει τη νεότητα: αγορά αντιγήρανσης, αισθητικές παρεμβάσεις, αναζήτηση του «ελιξιρίου». Χρειάζεται διαχωρισμός. Μακροζωία είναι τα περισσότερα χρόνια ζωής, υγιής γήρανση είναι τα χρόνια αυτά να έχουν υγεία και αυτονομία, ενώ η εμμονή με το να φαινόμαστε νέοι κάνει την ηλικία κάτι που πρέπει να κρύψουμε. Περισσότερο από τις ρυτίδες, πρέπει να φοβόμαστε μια κοινωνία που κάνει τον άνθρωπο να νιώθει ότι χάνει την αξία του επειδή μεγαλώνει. Η μακροζωία χτίζεται από νωρίς, με σωματική δραστηριότητα, ισορροπημένη διατροφή, αποφυγή καπνίσματος και υπερβολικού αλκοόλ, καλό ύπνο, έγκαιρη αντιμετώπιση παραγόντων κινδύνου, ισχυρές κοινωνικές σχέσεις και πνευματική δραστηριότητα.

Τι ζητά η Ε.Γ.Γ.Ε. για την Ελλάδα

Στο πλαίσιο της «Δεκαετίας Υγιούς Γήρανσης» του ΟΗΕ, η Ε.Γ.Γ.Ε. ζητά να γίνουν οι παγκόσμιοι στόχοι άμεσες μεταρρυθμίσεις, με τρεις άξονες. Ο πρώτος είναι μια κοινωνία ισότητας και αξιοπρέπειας, που περνά από την παθητική φροντίδα στην ενεργή γήρανση και καταπολεμά τον ηλικιακό ρατσισμό. Ο δεύτερος είναι ο μετασχηματισμός των συστημάτων υγείας και κοινωνικής προστασίας, καθώς υπάρχουν σοβαρά κενά στη μακροχρόνια φροντίδα και στη διασύνδεση της πρωτοβάθμιας φροντίδας με τη Γηριατρική. Η εταιρεία ζητά αναβάθμιση των δημόσιων δομών και προγραμμάτων όπως το «Βοήθεια στο Σπίτι», θεσμοθέτηση της Γηριατρικής, ανάπτυξη της εκπαίδευσης στη Γεροντολογία πέρα από τη Νοσηλευτική, όπου η ειδικότητα θεσπίστηκε πριν από τρία χρόνια, και στήριξη των άτυπων φροντιστών, δηλαδή της οικογένειας, με ψυχολογική, εκπαιδευτική και οικονομική αρωγή. Ο τρίτος άξονας είναι ένα «φιλικό προς την ηλικία περιβάλλον»: ασφαλείς δημόσιοι χώροι, φωτισμένοι δρόμοι, προσβάσιμες μεταφορές, ψηφιακά εργαλεία φτιαγμένα για τους μεγαλύτερους και επέκταση της δια βίου μάθησης, ιδίως ψηφιακής.

Γηριατρική: η εκκρεμότητα που δεν περιμένει

Η Ελλάδα είναι από τις πιο γηράσκουσες χώρες της Ευρώπης, κι όμως η Γηριατρική δεν έχει αναγνωριστεί ως αυτοτελής ιατρική ειδικότητα, ενώ σε σχεδόν όλες τις ευρωπαϊκές χώρες είναι ήδη αναγνωρισμένη. Η Ε.Γ.Γ.Ε. αγωνίζεται εδώ και τρεις δεκαετίες για τη θεσμική της αναγνώριση. Παρά την ομόφωνη απόφαση της Ολομέλειας του Κεντρικού Συμβουλίου Υγείας το 2011, η σχετική υπουργική απόφαση δεν εκδόθηκε ποτέ. Η γηριατρική προσέγγιση αφορά τον ίδιο τον άνθρωπο και τη λειτουργικότητά του και απαιτεί εξειδικευμένη γνώση για την πολυνοσηρότητα, την πολυφαρμακία, την ευπάθεια, τις πτώσεις, τις γνωστικές διαταραχές και την αποκατάσταση. Η Ελλάδα, τονίζει η εταιρεία, πρέπει να προετοιμαστεί τώρα και όχι όταν το πρόβλημα θα έχει γίνει μεγαλύτερο και δυσεπίλυτο.

Όταν η μοναξιά βαραίνει: η δύναμη της ανθρώπινης επαφής

Κανένα σύστημα υγείας δεν αντικαθιστά την ανθρώπινη παρουσία. Η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση επηρεάζουν σημαντικά την ποιότητα ζωής των μεγαλύτερων ανθρώπων, και μια τηλεφωνική κλήση ή μια συντροφιά μπορεί να έχει τεράστια σημασία. Αυτό επιδιώκει το Ινστιτούτο Prolepsis με το πρόγραμμα «Φιλία σε κάθε Ηλικία» για άτομα 65 ετών και άνω. Μέχρι σήμερα, 644 άτομα μεγαλύτερης ηλικίας έχουν συνδεθεί με 803 εθελοντές, ενώ η Τηλεφωνική Γραμμή για τη Μοναξιά στην Τρίτη Ηλικία (210 61 01 300) έχει προσφέρει 11.349 ώρες επικοινωνίας.

Οι εθελοντές επικοινωνούν τηλεφωνικά ή συναντούν άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, στελεχώνουν την τηλεφωνική γραμμή και συμμετέχουν σε συλλογικές δράσεις, με τον τρόπο και τον χρόνο που μπορεί ο καθένας. Λαμβάνουν εξειδικευμένη εκπαίδευση, καθοδήγηση και συνεχή υποστήριξη από την επιστημονική ομάδα του Ινστιτούτου. Πληροφορίες στο filiasekatheilikia.gr.

Το πρόγραμμα υλοποιείται σε συνεργασία με τον οργανισμό Les Petits Frères des Pauvres (PFP). Από τον Δεκέμβριο του 2025, το Ινστιτούτο είναι ισότιμο μέλος της διεθνούς Ομοσπονδίας του, που περιλαμβάνει οργανώσεις από 14 χώρες, μεταξύ αυτών οι ΗΠΑ, η Γαλλία, η Γερμανία και η Ελλάδα. Στις 21-23 Οκτωβρίου θα φιλοξενήσει στην Αθήνα το European Strategy Lab της Ομοσπονδίας. Μέγας Δωρητής του προγράμματος είναι η NN Hellas και Ιδρυτικός Δωρητής το ΤΙΜΑ Κοινωφελές Ίδρυμα.

Περισσότερα χρόνια, αλλά κυρίως περισσότερη ζωή στα χρόνια

Η εποχή της μακροζωίας δεν είναι εικόνα από το μέλλον, είναι η κοινωνία του σήμερα. Χρειάζεται επένδυση στην πρόληψη, τη γηριατρική φροντίδα και τη στήριξη των οικογενειών και των φροντιστών. Χρειάζεται όμως και κάτι πιο απλό, που δεν απαιτεί νόμους ούτε προϋπολογισμούς: να μη νιώθει κανείς αόρατος επειδή μεγάλωσε. Το ζητούμενο είναι να ζούμε τα χρόνια αυτά με υγεία, αυτονομία, αξιοπρέπεια και κοινωνική συμμετοχή, σε κάθε ηλικία.