Ρεπορτάζ libre: Πόσοι συνεταιρισμοί υπάρχουν στην Ελλάδα; Αποκαλυπτικά στοιχεία του Γεωπονικού Πανεπιστημίου-Τι ισχύει στην Ευρώπη

Περίπου το 24% των αγροτών της Ελλάδας είναι οργανωμένοι σε συνεταιρισμούς ποσοστό τραγικά χαμηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, που προσεγγίζει το 40%. Μάλιστα, κάποιοι εξ αυτών, όχι από καθαρή επιλογή, αλλά λόγω ευνοϊκών ρυθμίσεων για φορολογικούς σκοπούς. Τα παραπάνω αναφέρονται, σύμφωνα με πληροφορίες του libre.gr στο πόρισμα του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, μετά την επεξεργασία των στοιχείων της Αγροτικής Διακομματικής Επιτροπής της Βουλής. Κι όμως μερικές από τις πιο σημαντικές εταιρείες στον κόσμο είναι συνεταιριστικές.

Της Άννας Στεργίου, Msc Κοινωνιολογίας

Είναι οι συνεταιρισμοί, η απάντηση σε μία οικονομία, που διαρκώς φέρνει νέες προκλήσεις; Μπορούν οι τοπικές κοινωνίες από την ερήμωση, να δουν μία νέα προοπτική αναδεικνύοντας τα τοπικά τους προϊόντα; Σε αντίθεση με τη χώρα μας περίπου το 1/3 των πολιτών της Ευρώπης υπάγονται σε κάποιο συνεταιρισμό. Η συνεταιριστική οικονομία της ΕΕ είναι σημαντική και υπάρχουν περίπου 250.000 συνεταιρισμοί που αφορούν 163 εκ. πολίτες, που προάγουν τις θέσεις απασχόλησης. Παρά τις προσπάθειες που έγιναν ανάκαμψης του συνεταιριστικού κινήματος στην Ελλάδα, μέχρι στιγμής δεν έχουν αποδώσει τους αναμενόμενους καρπούς.

Σύμφωνα με την τελευταία έκδοση του World Cooperative Monitor 2025, που εκδίδεται από τη Διεθνή Συμμαχία Συνεταιρισμών (ICA) σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Ερευνητικό Ινστιτούτο για τις Συνεταιριστικές και Κοινωνικές Επιχειρήσεις (EURICSE), οι 300 μεγαλύτερες συνεταιριστικές και αλληλασφαλιστικές οργανώσεις του κόσμου εμφάνισαν συνολικό κύκλο εργασιών 2,79 τρις δολάρια το 2023. Οι οργανώσεις αυτές δραστηριοποιούνται κυρίως στη γεωργία και τη βιομηχανία τροφίμων, στις ασφάλειες, στο χονδρικό και λιανικό εμπόριο και στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες.

Ενδεικτική είναι η κατάταξη των δέκα μεγαλύτερων οργανώσεων του κόσμου με βάση τον τζίρο τους:

1. Groupe Crédit Agricole – Γαλλία: 107,42 δισ. δολάρια. Πρόκειται για συνεταιριστικό χρηματοπιστωτικό όμιλο, που στην κατάταξη καταγράφεται ως οργάνωση καταναλωτών/χρηστών.
2. State Farm – ΗΠΑ: 93,79 δισ. δολάρια. Αλληλασφαλιστική οργάνωση, με περίπου 65.000 εργαζομένους.
3. REWE Group – Γερμανία: 90,81 δισ. δολάρια. Συνεταιριστικός όμιλος με ισχυρή παρουσία στο λιανικό και χονδρικό εμπόριο.
4. Groupe BPCE – Γαλλία: 82,83 δισ. δολάρια. Συνεταιριστικός χρηματοπιστωτικός όμιλος.
5. Groupe Crédit Mutuel – Γαλλία: 69,15 δισ. δολάρια. Συνεταιριστικός χρηματοπιστωτικός όμιλος με έντονη κοινωνική δράση.
6. ACDLEC Leclerc – Γαλλία: 66,82 δισ. δολάρια. Συνεταιριστική οργάνωση που δραστηριοποιείται στο λιανεμπόριο.
7. Cooperative Financial Network – BVR – Γερμανία: 58,08 δισ. δολάρια. Πρόκειται για το γερμανικό συνεταιριστικό χρηματοπιστωτικό δίκτυο.
8. Edeka Zentrale – Γερμανία: 54,47 δισ. δολάρια. Συνεταιριστική οργάνωση με πρωταγωνιστική παρουσία στο λιανεμπόριο.
9. Nonghyup (National Agricultural Cooperative Federation – NACF) – Νότια Κορέα: 51,23 δισ. δολάρια. Πρόκειται για την εθνική ομοσπονδία αγροτικών συνεταιρισμών της Νότιας Κορέας.
10. Nationwide – ΗΠΑ: 49,68 δισ. δολάρια. Αλληλασφαλιστική οργάνωση.

Τα στοιχεία του World Cooperative Monitor δείχνουν ότι μεγαλύτεροι συνεταιριστικοί οργανισμοί δεν περιορίζονται στον αγροτικό τομέα. Στην πρώτη δεκάδα συναντά κανείς μεγάλους χρηματοπιστωτικούς συνεταιριστικούς ομίλους, οργανώσεις λιανεμπορίου, αγροτικούς συνεταιρισμούς και αλληλασφαλιστικές οργανώσεις.

Μάλιστα, ο αγροτικός τομέας έχει ιδιαίτερα ισχυρή παρουσία συνολικά στην παγκόσμια κατάταξη. Από τις 300 μεγαλύτερες συνεταιριστικές και αλληλασφαλιστικές οργανώσεις, 107 δραστηριοποιούνται στη γεωργία και τη βιομηχανία τροφίμων, δηλαδή το 35,7% του συνόλου. Ακολουθούν οι ασφαλιστικές οργανώσεις με 31,7% και το χονδρικό και λιανικό εμπόριο με 18%.

Ο κύκλος εργασιών των συνεταιρισμών

Το World Cooperative Monitor χρησιμοποιεί και έναν δεύτερο δείκτη: τον κύκλο εργασιών σε σχέση με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της χώρας. Επιχειρεί έτσι ν΄ αποτυπώσει το μέγεθος μιας συνεταιριστικής επιχείρησης σε σχέση με την οικονομική δυνατότητα της χώρας όπου δραστηριοποιείται. Σε αυτή την κατάταξη, στην κορυφή βρίσκονται δύο ινδικοί αγροτικοί συνεταιριστικοί οργανισμοί, η Amul και η IFFCO, ενώ ακολουθούν μεγάλοι συνεταιριστικοί όμιλοι από τη Γαλλία, τη Βραζιλία, τη Γερμανία, τη Νότια Κορέα και την Ιαπωνία.

Διαπιστώνεται λοιπόν, πως οι συνεταιριστικές οργανώσεις μπορούν να γίνουν τεράστιοι επιχειρηματικοί όμιλοι, δημιουργώντας θέσεις εργασίας και φέρνοντας πλούτο στις τοπικές κοινωνίες αλλά και στην εγχώρια αγορά, διατηρώντας παράλληλα τη συνεταιριστική τους ταυτότητα και τη σύνδεση με τα μέλη τους αλλά ενίοτε και την κοινωνική προσφορά.

Η εικόνα του συνεταιριστικού κινήματος της Ελλάδας

Αν και τους πρώιμους συνεταιρισμούς συναντάμε στην Ελλάδα στη Θεσσαλία και στο ναυτεργατικό κίνημα τα προεπαναστατικά χρόνια, η άνθηση των συνεταιρισμών στην Ελλάδα συνδέθηκε με την ανταλλαγή των πληθυσμών και τον μικρασιατικό ελληνισμό. Ο συνεταιριστικός νόμος Μιχαλακόπουλου – Βενιζέλου, που είχε τη σφραγίδα και των κοινωνιολόγων της εποχής, δημιούργησε κοινωνική και οικονομική αλλαγή στις τοπικές κοινωνίες ενώ οι συνεταιρισμοί είχαν και την έννοια της πίστωσης για πολλές δεκαετίες.

Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία, σήμερα 1.095 αγροτικοί συνεταιρισμοί είναι καταχωρημένοι στο Εθνικό Μητρώο Αγροτικών Συνεταιρισμών (ΥΠΑΑΤ-ΕΜΑΣ, 15-1-2025), όταν κατά το παρελθόν, ήταν πάνω από 7.000 αλλά πολλοί εξ αυτών ήταν τα τελευταία χρόνια σφραγίδες, αφού σε μεγάλο βαθμό οι ενώσεις αγροτικών συνεταιρισμών είχαν πάρει τον ρόλο των πρωτοβάθμιων σωματείων.

Οι αγροτικοί συνεταιρισμοί αποτελούν βασικό θεσμό για τη διατήρηση του αγροτικού πληθυσμού, της κοινωνικής συνοχής, της τοπικής οικονομίας και της ζωής στην ύπαιθρο και σε ορισμένες περιπτώσεις είναι γνωστοί για ορισμένα είδη προϊόντων.

Ο νόμος Σκανδαλίδη και οι συνεταιρισμοί σφραγίδες

Μετά τον συνεταιριστικό νόμο 4015/11 – γνωστό ως νόμο Κώστα Σκανδαλίδη υπήρξε εξορθολογισμός ως προς τους συνεταιρισμούς – σφραγίδες, ορισμένοι επέλεξαν να γίνουν αγροτικές συνεταιριστικές εταιρείες και άλλοι να γίνουν πρωτοβάθμιοι συνεταιρισμοί αντί για ενώσεις αγροτικών συνεταιρισμών. Μέχρι σήμερα ενώ θα έπρεπε πολλοί περισσότεροι Έλληνες αγρότες ν΄ ακολουθήσουν τη γραμμή του συνεταιρίζεσθαι δεν το κάνουν, παρότι υπάρχουν κι επιτυχημένα παραδείγματα με εγχώρια ή διεθνή ακτινοβολία.

Μέσα στην οικονομική κρίση βέβαια που πέρασε η χώρα, υπήρξαν και παραδείγματα συνεταιρισμών, που ενώ είχαν περιουσία δεν μπορούσαν να ρευστοποιήσουν, με αποτέλεσμα μέχρι σήμερα να έχουν ταλαιπωρηθεί αφόρητα με δικαστήρια ακόμη και άνθρωποι που δεν είχαν καμία σχέση με απατεωνιές. Έτσι ενώ όλοι παραδέχονται πως η λύση στο πρόβλημα της Ελλάδας είναι οι συνεταιρισμοί, η απαξίωση λειτουργεί αποτρεπτικά ενώ υπάρχουν πολλά αξιόλογα παραδείγματα με κορυφαία προϊόντα της ελληνικής αγοράς.

Ανάμεσά τους ο συνεταιρισμός Ζαγοράς Πηλίου με τα περίφημα μήλα, ο συνεταιρισμός Καλαβρύτων με τη φέτα, ο συνεταιρισμός Βελβενδού Κοζάνης, που παράγει ροδάκινο, ο συνεταιρισμός της ΕΒΟΛ, ο συνεταιρισμός του Αγρινίου, που έχει διάφορες παραγωγές (ελιά, φέτα, σπαράγγι κ.ά.), ο συνεταιρισμός της Καβάλας, που πρωτοπορεί στην ελιά και στο ακτινίδιο, οι νησιωτικοί συνεταιρισμοί Χίου και Σάμου, που ήταν παλαιά αναγκαστικοί κι αφορούν στη μαστίχα και στο σαμιώτικο κρασί αλλά και ο πάλαι ποτέ αναγκαστικός συνεταιρισμός Κρόκου Κοζάνης, ο συνεταιρισμός Λακωνίας «Πετρίνα», ο συνεταιρισμός Νάξου που έκλεισε 100 χρόνια ζωής που πήρε παγκόσμιο βραβείο για τη γραβιέρα κ.ά. αλλά και νεότεροι, όπως ο αγροτικός Συνεταιρισμός Βαμβακούς, με την επωνυμία «Parnon Poèma», που ιδρύθηκε το 2021 στον Πάρνωνα.

Οι συνεταιρισμοί στην οικονομική κρίση

Φυσικά υπήρξαν και συνεταιρισμοί που δημιουργήθηκαν μέσα στην οικονομική κρίση με τον νόμο Αποστόλου. Όμως, πέρα από τις κομματικές ταμπέλες, που δημιούργησαν τεράστια προβλήματα στο συνεταιριστικό κίνημα, ο συνεταιρισμός προϋποθέτει και μία παράδοση και κουλτούρα συνεργασίας και δεν είναι πάντοτε εύκολο να συνυπάρξουν διαφορετικές προσωπικότητες. Έτσι, δεν είναι τυχαίο ότι η Θεσσαλία, που πρωτοπόρησε στους συνεταιρισμούς εξακολουθεί μέχρι σήμερα να έχει ισχυρό συνεταιριστικό κίνημα, ακόμη και στις γυναίκες.

Φυσικά υπάρχουν και συνεταιρισμοί κι ενώσεις συνεταιρισμών, που πήγαν σε εκκαθάριση, με αποτέλεσμα ένα μεγάλο μέρος της συνεταιριστικής περιουσίας να χαθεί ή να απαξιωθεί. Μεγάλες ενώσεις συνεταιρισμών όπως της Λάρισας ή της Πρέβεζας μπήκαν σε περιπέτειες, τον καιρό των μνημονίων, όπου σημειώθηκε τρομακτική έλλειψη ρευστότητας. Υπήρχαν βέβαια και ανθηρές γαλακτοκομίες όπως η ΔΩΔΩΝΗ, που ήταν συνεταιριστική, κερδοφόρα και πουλήθηκε σε ιδιώτες.

Σύμφωνα με το πόρισμα, για δεκαετίες, πολλοί συνεταιρισμοί λειτούργησαν ως μηχανισμοί πελατειακών σχέσεων και «κοινωνικής» πολιτικής, με αποτέλεσμα να συσσωρεύσουν τεράστια χρέη και να απαξιωθούν στη συνείδηση των αγροτών.

Τι λέει το πόρισμα για τους ελληνικούς συνεταιρισμούς;

Από τους συνεταιρισμούς που λειτουργούν σήμερα, οι μισοί έχουν κύκλο εργασιών χαμηλότερο των 200.000 ευρώ, οι 170 έχουν κύκλο εργασιών λιγότερο από 500.000 ευρώ και μόνο δύο (η Venus, που αφορά στο ροδάκινο και η Πίνδος, που ασχολείται με το κοτόπουλο) έχουν κύκλο εργασιών άνω των 50 εκ. ευρώ. Επιπλέον, μόλις το 8%-9% της συνολικής παραγωγής οπωροκηπευτικών διακινούνται μέσω Οργανώσεων Παραγωγών και Ενώσεων Οργανώσεων Παραγωγών (μέσος όρος ΕΕ: 46%), αρκετές από τις οποίες υπολειτουργούν.

Η οργάνωση του κλάδου σαφώς – όπως τονίζεται και στο πόρισμα του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών – παίζει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των τιμών. Το γεγονός όμως ότι υπάρχει αυτή η διάρθρωση επηρεάζει σαφώς και άλλους κλάδους, όπως είναι η βιομηχανία κι οι μεταποιητικές μονάδες αλλά και ο τουρισμός. Έτσι, οι αγρότες ειδικά σε τουριστικές περιοχές χάνουν ένα σημαντικό κομμάτι της πίτας της αγοράς, διότι τα ξενοδοχεία αγοράζουν συνήθως από μεγαλέμπορους, που έχουν συνήθως μία ευρεία γκάμα προϊόντων αλλά και ειδικά προϊόντα από συγκεκριμένα μαγαζιά ή και λαϊκές αγορές.

Παρότι οι περισσότεροι συνεταιρισμοί ασχολούνται με αγροτικά προϊόντα στη χώρα μας υπάρχουν και άλλοι εγχώριοι συνεταιρισμοί που ασχολούνται με το φάρμακο, τον ηλεκτρισμό, τα καταναλωτικά αγαθά κ.ά.

Διαφοροποιήσεις μετά τον νόμο Βορίδη

Με τον νόμο Βορίδη 4673/2020 υπήρξε μία σημαντική αλλαγή. Για πρώτη φορά στους συνεταιρισμούς μπήκαν και ιδιώτες, αν και κάτι τέτοιο δεν συνάδει με τις διεθνείς συνεταιριστικές αρχές. Χαρακτηριστικό το παράδειγμα, που ακολούθησε νησιώτικος συνεταιρισμός από τις Κυκλάδες, που είχε καλά προϊόντα, όμως, ήταν χρεωμένος. Το μερίδιό του αγόρασε γόνος γνωστής επιχειρηματικής οικογένειας κι ο συνεταιρισμός συνεχίζει να λειτουργεί μέχρι σήμερα.

Παρότι πολλοί Έλληνες πολιτικοί επικαλούνται το μοντέλο της Ολλανδίας ως προς τη γεωργική ανάπτυξη δεν κοιτούν ότι το 83% των παραγωγών είναι συνεταιρισμένοι και το Πανεπιστήμιο Wageningen είναι το κορυφαίο στον κόσμο, σε ό, τι αφορά στους γεωτεχνικούς – παραγωγούς. Το 79% είναι συνεταιρισμένοι αγρότες στη Φιλανδία, το 55% στην Ιταλία και το 50% περίπου στη Γαλλία, όπου οι εκτάσεις είναι σαφώς μεγαλύτερες και γίνεται οικονομία κλίμακας.

Στην Ελλάδα, κατά την προηγούμενη δεκαετία, οι δασοκομικοί συνεταιρισμοί ενίοτε ήταν σε ενιαίο καθεστώς με τους γεωργικούς αλλά αυτό στην πορεία με τη νομοθεσία άλλαξε. Το συνεταιριστικό κίνημα ανθεί και βασιλεύει και σε κράτη της Ευρώπης, που γίνεται συστηματική εκμετάλλευση της ξυλείας, για δόμηση, χαρτί, έπιπλα κ.ά.. Συνεταιρισμένοι είναι κατά 60% όσοι ασχολούνται με τη δασοκομία στη Σουηδία και κατά 31% στη Φιλανδία.

Κι ενώ οι συνεταιριστικές τράπεζες στην Ελλάδα έχουν μικρό μερίδιο αγοράς σε άλλες χώρες της Ευρώπης και κυρίως στη Γαλλία παίζουν εξαιρετικά σημαντικό ρόλο. Χαρακτηριστικό είναι πως αφορούν στο 50% των τραπεζικών εργασιών στη Γαλλία, 37% στην Κύπρο, 35% στη Φινλανδία, 31% στην Αυστρία και 21% στη Γερμανία.

Εξίσου σημαντικοί είναι οι συνεταιρισμοί και στο λιανικό εμπόριο, κατά 36% στη Φιλανδία και κατά 20% στη Σουηδία, σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, ενώ και η φαρμακευτική και η υγειονομική περίθαλψη βασίζεται στους συνεταιρισμούς κατά 21% στην Ισπανία και κατά 18% στο Βέλγιο. Τόσο το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο όσο και οι υπόλοιποι εκπρόσωποι φορέων που ήρθαν να μιλήσουν στη Βουλή αναφέρθηκαν στην αναγκαιότητα αναγέννησης του συνεταιριστικού κινήματος. Το ζήτημα είναι ποια θα είναι η νομοθετική πρόβλεψη ώστε να πειστεί κι ο αγροτικός- τουλάχιστον -κόσμος.