Τα Ελληνόπουλα που “χάθηκαν” στην Αμερική: Οι Παιδουπόλεις, οι υιοθεσίες και η επιστροφή 70 χρόνια μετά

Από τις Παιδουπόλεις της Φρειδερίκης και τα ιδρύματα της μεταπολεμικής Ελλάδας μέχρι τις οικογένειες της Αμερικής. Σήμερα πάνω από 500 άνθρωποι αναζητούν την ελληνική τους ταυτότητα και περίπου 60 την έχουν ήδη ανακτήσει.

Η ιστορία των περίπου 4.000 Ελληνόπουλων που υιοθετήθηκαν στο εξωτερικό, κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και στην Ολλανδία και τη Σουηδία, βρίσκεται ξανά στο προσκήνιο, καθώς περίπου 500 από τους υιοθετημένους έχουν ζητήσει να ανακτήσουν την ελληνική τους ιθαγένεια. Άνθρωποι που γεννήθηκαν την περίοδο 1950-75 και θέλουν να έχουν την ελληνική ταυτότητα.

Περίπου 60 έχουν ήδη καταφέρει να την αποκτήσουν, ενώ και άλλες υποθέσεις βρίσκονται σε εξέλιξη. Η ιστορία αυτή ήρθε ξανά στη Θεσσαλονίκη.

Η καθηγήτρια Gonda Van Steen μίλησε για τους ανθρώπους που κάποτε έφυγαν από την Ελλάδα ως παιδιά και σήμερα επιστρέφουν ως ηλικιωμένοι πλέον άνδρες και γυναίκες. Έδωσε σχετική διάλεξη σήμερα 29 Σεπτεμβρίου 2026 στην Κεντρική Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης, σε εκδήλωση του Michael and Kitty Dukakis Center του Αμερικανικού Κολλεγίου Θεσσαλονίκης και του Βαφοπουλείου Πνευματικού Κέντρου.

Δεν ήταν όλα τα παιδιά ορφανά

Παρότι πολλοί νόμιζαν πως ήταν ορφανά παιδιά αυτό δεν ίσχυε. Η έρευνα της Van Steen δείχνει ότι πίσω από τις υιοθεσίες υπήρχαν παιδιά του Εμφυλίου, παιδιά φτωχών οικογενειών, παιδιά ανύπαντρων μητέρων, παιδιά που είχαν περάσει από ιδρύματα και παιδιά οικογενειών που είχαν βρεθεί στο στόχαστρο της αντικομμουνιστικής πολιτικής της εποχής.

Στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια ο πολιτικός παράγοντας ήταν πολύ ισχυρός. Στη συνέχεια, ιδιαίτερα από τα μέσα της δεκαετίας του 1950, η κοινωνική και οικονομική κατάσταση των οικογενειών άρχισε να παίζει ακόμη μεγαλύτερο ρόλο.

Η ιστορία έχει πολλά κενά αλλά και τον στιγματισμό των γυναικών, τους πολιτικούς πρόσφυγες, το ποιοι και πόσοι μικροί Έλληνες έφυγαν από τις παιδουπόλεις της τότε βασίλισσας Φρειδερίκης. Οι Παιδουπόλεις που δημιουργήθηκαν υπό την αιγίδα της βασίλισσας Φρειδερίκης κατά τον Εμφύλιο έχουν συνδεθεί επί δεκαετίες με τη συζήτηση για την τύχη των παιδιών της εποχής.

Η Van Steen έχει γράψει για τα «Happy Orphans» της βασίλισσας Φρειδερίκης και για τον τρόπο με τον οποίο παιδιά που πέρασαν από τις δομές παιδικής προστασίας εντάχθηκαν σε ένα ευρύτερο σύστημα που μπορούσε να οδηγήσει σε υιοθεσία στο εξωτερικό.

Μάλιστα, σε συνέντευξή της στην «Καθημερινή», η Van Steen περιέγραψε συγκεκριμένη περίπτωση δύο κοριτσιών που, μετά τον θάνατο της μητέρας τους, μπήκαν σε Παιδούπολη και τελικά υιοθετήθηκαν από εύπορη ελληνοαμερικανική οικογένεια στη Μασαχουσέτη.

Είναι προφανές πως υπήρξαν ευθύνες για το πως βρέθηκαν τόσα παιδιά στην Αμερική. Η Van Steen έχει εντοπίσει ένα ολόκληρο δίκτυο οργανώσεων και προσώπων. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα τα δίκτυα ήταν παράνομα. Υπήρχε ένα πλέγμα ελληνικών και αμερικανικών φορέων που λειτούργησε μέσα στις συνθήκες του Ψυχρού Πολέμου.

Η Αμερική τα περίμενε

Την ίδια στιγμή στις Ηνωμένες Πολιτείες υπήρχε ζήτηση για παιδιά. Η ελληνική καταγωγή θεωρούνταν ελκυστική από πολλές οικογένειες, ενώ η AHEPA είχε αναπτύξει δίκτυα στις ΗΠΑ που διευκόλυναν τις υιοθεσίες. Η ιστορία πήρε μάλιστα και μια δόση… Χόλιγουντ.

Ο Μάρλον Μπράντο, η Τζέιν Ράσελ και ο Ντάνι Κέι φωτογραφήθηκαν με Ελληνόπουλα στο πλαίσιο της προβολής της υπόθεσης των υιοθεσιών και της εικόνας των «ορφανών» που χρειάζονταν μια νέα οικογένεια στην Αμερική. Η εικόνα ήταν σχεδόν τέλεια για την Αμερική του Ψυχρού Πολέμου. Κάποιοι θεωρούσαν πως επιτελούν κοινωνικό έργο παίρνοντας παιδιά από μια φτωχή και ταλαιπωρημένη Ελλάδα, Αμερικανικές οικογένειες που τα «έσωζαν», μια ανθρωπιστική ιστορία με καλό τέλος.

Μόνο που για ορισμένα παιδιά η ιστορία δεν είχε καθόλου καλό τέλος, διότι μεγάλωσαν δίχως να γνωρίζουν την πραγματική τους ιστορία. Κάποιοι έψαχναν για χρόνια ένα χαρτί για το πως βρέθηκαν στην Αμερική.

Η Van Steen έχει συγκεντρώσει μέσα από την έρευνά της δεκάδες τέτοιες ιστορίες και έχει δείξει ότι οι υιοθεσίες κυμαίνονταν από απολύτως νόμιμες διαδικασίες μέχρι περιπτώσεις όπου υπήρχαν σοβαρές παρατυπίες. Το ίδιο το βιβλίο της μιλά για «γκρίζα και μαύρη αγορά» κι εξετάζει περιπτώσεις παράτυπων ή παράνομων υιοθεσιών.

Προφανώς δεν ήταν όλες οι υιοθεσίες παράνομες. Αλλά κάποιες δεν ήταν τόσα καθαρές.

Η κοινωνική ανθρωπολόγος Αίγλη Μπρούσκου, η οποία έχει ερευνήσει το αρχείο του βρεφοκομείου «Άγιος Στυλιανός», έχει βάλει ένα φρένο σε έναν ακόμη μύθο: ότι χιλιάδες παιδιά της Θεσσαλονίκης έφυγαν για υιοθεσία στις ΗΠΑ. Από περίπου 2.000 παιδιά που δόθηκαν για υιοθεσία από τον Άγιο Στυλιανό κατά τον 20ό αιώνα, μόλις 85 καταγράφηκαν να καταλήγουν σε αμερικανικές οικογένειες.

Ο αριθμός είναι εντυπωσιακός ακριβώς επειδή είναι πολύ μικρότερος από αυτόν που θα περίμενε κανείς ακούγοντας τις γενικότερες ιστορίες για τα Ελληνόπουλα της Αμερικής.

Η Van Steen και η Mary Cardaras, μία από τις Ελληνίδες που υιοθετήθηκαν στις ΗΠΑ, ξεκίνησαν την εκστρατεία Nostos for Greek-Born Adoptees. Η καμπάνια συγκέντρωσε περισσότερες από 75.000 υπογραφές και έφερε το ζήτημα στο Μέγαρο Μαξίμου.

Τον Σεπτέμβριο του 2025 πραγματοποιήθηκε η κρίσιμη συνάντηση με τον Κυριάκο Μητσοτάκη. Λίγους μήνες αργότερα ήρθε η υπουργική απόφαση που άνοιξε τον δρόμο για την εγγραφή, διόρθωση ή μεταβολή των στοιχείων στα δημοτολόγια για τα παιδιά που είχαν υιοθετηθεί στο εξωτερικό πριν από το 1976. Τον Μάιο του 2026, η Van Steen βρέθηκε στην Αθήνα στην τελετή ορκωμοσίας 111 νέων Ελλήνων πολιτών και μίλησε για ανθρώπους που βγήκαν από μια κατάσταση «σχετικής αορατότητας» και έφτασαν στην «τελική θεσμική αναγνώριση». Ανάμεσά τους βρίσκονταν και άνθρωποι που είχαν γεννηθεί στην Ελλάδα και είχαν φύγει ως παιδιά για υιοθεσία.

Η ιθαγένεια είναι μόνο η αρχή

Για έναν άνθρωπο που έζησε 70 χρόνια στις ΗΠΑ, η ελληνική ιθαγένεια δεν αλλάζει ξαφνικά τη ζωή του. Τα τρία «R» της Van Steen

Η Van Steen συνοψίζει την προσπάθεια σε τρεις λέξεις: Records,  Restoration. Research, δηλαδή Αρχεία, Ιθάγενεια (αποκατάσταση), έρευνα.

Σε πρόσφατη επιστημονική της εργασία, η Van Steen γράφει πλέον για εκατοντάδες ανθρώπους που επιθυμούν την αποκατάσταση της ελληνικής ιθαγένειας. Η έρευνα της Van Steen μεταφέρεται στο θέατρο με το έργο «Για τρία ψυγεία και ένα πλυντήριο», που παρουσιάζεται στην Αθήνα στις 6-8 και 13-15 Νοεμβρίου. Οι τυχεροί βρήκαν συγγενείς, φίλους, επανασυνδέθηκαν. Υπάρχουν κι εκείνοι, που έφυγαν δίχως να πάρουν ποτέ απαντήσεις.