Τα ψάρια νίκησαν το ευρώ-Γιατί οι Ισλανδοί είπαν όχι στις ενταξιακές διαπραγματεύσεις με την ΕΕ

Το δέλεαρ του ευρώ δεν αποδείχθηκε αρκετό για να υπερνικήσει τον φόβο απώλειας του ελέγχου στον θαλάσσιο πλούτο της Ισλανδίας. Στο δημοψήφισμα του Σαββάτου 29 Αυγούστου, το 52,8% των ψηφοφόρων απέρριψε την επανέναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την Ευρωπαϊκή Ένωση, έναντι 47,2% που τάχθηκε υπέρ, με τη συμμετοχή να φτάνει το 82,5%. Η αναμέτρηση έφερε αντιμέτωπες την προσδοκία οικονομικής σταθερότητας και την επιμονή στη διατήρηση εθνικών αρμοδιοτήτων, με τις ισχυρές αλιευτικές επιχειρήσεις στην πρώτη γραμμή της αντίδρασης.

Σπύρος Σιδέρης

Το αποτέλεσμα δυσκολεύει την κυβέρνηση που υποστήριξε τις συνομιλίες και ανακόπτει τις προσδοκίες των Βρυξελλών για διεύρυνση στον Βόρειο Ατλαντικό, σε μια περίοδο κατά την οποία η Αρκτική αποκτά αυξανόμενη στρατηγική σημασία.

Έκλεισαν την πόρτα πριν διαπραγματευτούν

Οι πολίτες κλήθηκαν να αποφασίσουν για την επανέναρξη των συνομιλιών, όχι για μια έτοιμη συμφωνία ένταξης. Ακόμη και αν επικρατούσε το «ναι», οι τελικοί όροι θα έπρεπε να εγκριθούν με δεύτερο δημοψήφισμα.

Η πρωθυπουργός Κρίστρουν Φροσταντότιρ δεσμεύθηκε ότι η κυβέρνησή της δεν θα επαναφέρει τις διαπραγματεύσεις κατά τη θητεία της, η οποία ολοκληρώνεται το 2028. Χαρακτήρισε την ετυμηγορία δημοκρατική νίκη, αποδεχόμενη ένα αποτέλεσμα που ακυρώνει την επιδίωξη του κυβερνητικού συνασπισμού να επανεξετάσει τους όρους της σχέσης με την ΕΕ.

Η αίτηση ένταξης είχε κατατεθεί το 2009, μετά την τραπεζική κατάρρευση. Οι διαπραγματεύσεις πάγωσαν το 2013, με την ανάληψη της εξουσίας από κυβέρνηση αντίθετη στην προσχώρηση. Η οικονομική κρίση είχε τότε ενισχύσει την αναζήτηση ευρωπαϊκής προστασίας. Αυτή τη φορά, οι ανησυχίες για την οικονομία δεν οδήγησαν στην ίδια επιλογή.

Το αλιευτικό λόμπι έδωσε τον τόνο

Η αλιεία αποτέλεσε το ισχυρότερο επιχείρημα της εκστρατείας του «όχι». Οι επιχειρήσεις υπερασπίστηκαν τα συμφέροντά τους στις ποσοστώσεις, στην πρόσβαση στους πόρους και στους κανόνες εκμετάλλευσης. Στις κοινότητες που εξαρτώνται από τον κλάδο, η συζήτηση αφορούσε θέσεις εργασίας και οικογενειακά εισοδήματα.

Η Κοινή Αλιευτική Πολιτική προβλέπει ευρωπαϊκές αποφάσεις για τα όρια των αλιευμάτων και την κατανομή τους. Οι αντίπαλοι της ένταξης υποστήριξαν ότι το Ρέικιαβικ θα παραχωρούσε κρίσιμες αρμοδιότητες σε έναν τομέα που διαχειρίζεται σήμερα εκτός αυτού του συστήματος.

Οι ακριβείς ρυθμίσεις θα προέκυπταν από τη διαπραγμάτευση· η ένταξη δεν συνεπάγεται αυτομάτως ανεξέλεγκτη πρόσβαση ξένων στόλων στις ισλανδικές θάλασσες. Ωστόσο, η απουσία συγκεκριμένων εγγυήσεων διευκόλυνε την κινητοποίηση όσων φοβούνταν ανατροπή του υφιστάμενου καθεστώτος.

Η επίτροπος Διεύρυνσης Μάρτα Κος είχε αφήσει περιθώριο ειδικών λύσεων για την Ισλανδία. Η προοπτική εξαιρέσεων, όμως, δεν εξουδετέρωσε την αντίδραση του κλάδου.

Η υπόσχεση του ευρώ και ο λογαριασμός της ακρίβειας

Οι υποστηρικτές των συνομιλιών πρόβαλαν την ακρίβεια, τα υψηλά επιτόκια και τις διακυμάνσεις της ισλανδικής κορόνας. Η μελλοντική υιοθέτηση του ευρώ, υποστήριζαν, θα μπορούσε να προσφέρει νομισματική σταθερότητα και ευνοϊκότερες συνθήκες δανεισμού για νοικοκυριά και επιχειρήσεις.

Η επικεφαλής του Κόμματος Ανεξαρτησίας, Γκούντρουν Χαφστεϊνσντότιρ, απέρριψε την προσδοκία ότι οι Βρυξέλλες θα έλυναν τα εγχώρια οικονομικά προβλήματα. Επέμεινε ότι η αντιμετώπισή τους αποτελεί ευθύνη των Ισλανδών πολιτικών.

Η απόσταση ανάμεσα στην έναρξη διαπραγματεύσεων και στην υιοθέτηση του κοινού νομίσματος παρέμενε μεγάλη. Θα απαιτούνταν προηγουμένως ένταξη και εκπλήρωση των σχετικών κριτηρίων. Το επιχείρημα του φθηνότερου χρήματος αφορούσε επομένως μια μελλοντική δυνατότητα, χωρίς εξασφαλισμένο χρονοδιάγραμμα.

Ευρωπαϊκή αγορά χωρίς πλήρη ένταξη

Η Ισλανδία διαθέτει ήδη μια στενή, λειτουργική σχέση με την ΕΕ μέσω του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου, ενώ συμμετέχει και στη ζώνη Σένγκεν. Η πρόσβαση στην ενιαία αγορά και η ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων δεν εξαρτώνταν από το αποτέλεσμα της κάλπης.

Παράλληλα, η συμφωνία του ΕΟΧ εξαιρεί την Κοινή Αλιευτική Πολιτική. Έτσι, η εκστρατεία της απόρριψης μπορούσε να υποστηρίξει ότι η χώρα απολαμβάνει ουσιαστικά οφέλη από την ευρωπαϊκή συνεργασία, διατηρώντας αυτονομία σε έναν ζωτικό οικονομικό τομέα.

Ο συμβιβασμός έχει τίμημα: η Ισλανδία εφαρμόζει μεγάλο μέρος των κανόνων της ενιαίας αγοράς χωρίς δικαίωμα ψήφου στα όργανα της ΕΕ που τους αποφασίζουν. Η πλειοψηφία προτίμησε να διατηρήσει αυτή τη σχέση, αντί να επιδιώξει πλήρη συμμετοχή με τις πρόσθετες δεσμεύσεις της.

Οι βλέψεις στην Αρκτική και οι πανηγυρισμοί της Δεξιάς

Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και οι βλέψεις του Ντόναλντ Τραμπ στη Γροιλανδία ενίσχυσαν το ενδιαφέρον για στενότερη ευρωπαϊκή συνεργασία στον Βορρά. Η ισλανδική ένταξη θα προσέδιδε στην ΕΕ μεγαλύτερο στρατηγικό βάρος στην περιοχή. Η απόρριψη των συνομιλιών δεν αλλάζει, πάντως, τη συμμετοχή της χώρας στο ΝΑΤΟ.

Ο Νάιτζελ Φάρατζ και η Μαρίν Λεπέν έσπευσαν να χαιρετίσουν το αποτέλεσμα ως νίκη της εθνικής κυριαρχίας. Αξιοποίησαν πολιτικά μια ψηφοφορία που σταματά την ενταξιακή διαδικασία, χωρίς να διαλύει τις υφιστάμενες συμφωνίες με την Ευρώπη.

Για τις Βρυξέλλες, η δυσκολία αφορά την ελκυστικότητα της διεύρυνσης. Ενώ χώρες των Δυτικών Βαλκανίων περιμένουν επί χρόνια την ένταξή τους, μια εύπορη κοινωνία δεν πείστηκε να διερευνήσει καν τους όρους προσχώρησης. Στην Ισλανδία, η ΕΕ έπρεπε να αποδείξει ότι η πλήρης ιδιότητα μέλους προσφέρει περισσότερα από τη σημερινή συνεργασία. Απέναντι στις ανησυχίες για τον έλεγχο των φυσικών πόρων, δεν το κατάφερε.