Ελληνοτουρκικά: Αυξανόμενη ένταση στο πεδίο-Εκτιμήσεις, σενάρια, κινήσεις μετά την ανακήρυξη των δύο τουρκικών θαλάσσιων πάρκων

Η χρονική συγκυρία για την ανακήρυξη των τουρκικών θαλάσσιων πάρκων σε Καστελόριζο και Β. Αιγαίο, η γεωγραφία των περιοχών που επέλεξε η Τουρκία, αλλά και η ταυτόχρονη αύξηση της τουρκικής παραβατικότητας ενισχύουν τον προβληματισμό στην Αθήνα για το εάν η περίοδος των «ήρεμων νερών» που ακολούθησε τη Διακήρυξη των Αθηνών του 2023 πρέπει να θεωρείται ότι οριστικά ανήκει στο παρελθόν. Τα δύο προεδρικά διατάγματα του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, που δημοσιεύθηκαν στην τουρκική Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, αφορούν ένα θαλάσσιο πάρκο μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης και ένα δεύτερο στην περιοχή Φετιγιέ-Κας, στην Ανατολική Μεσόγειο.

Το δεύτερο έχει ιδιαίτερη βαρύτητα για την Αθήνα, καθώς ο σχεδιασμός της Άγκυρας ουσιαστικά απομονώνει το Καστελλόριζο από τον υπόλοιπο ελληνικό νησιωτικό χώρο και επιχειρεί να περιορίσει την επήρεια του νησιού στον καθορισμό θαλάσσιων ζωνών.

Σύμφωνα με την ελληνική εκτίμηση, αφενός η Άγκυρα επιχειρεί να μετατρέψει τις διεκδικήσεις της σε διοικητικές πράξεις, χάρτες και τελικά σε πραγματικά δεδομένα επί του πεδίου αφετέρου έχει αποφασίσει να περάσει σε μια νέα φάση ελεγχόμενης αλλά σταδιακά εντεινόμενης αμφισβήτησης.

Η Αθήνα προετοιμάζει διπλωματική απάντηση

Η ελληνική κυβέρνηση και το υπουργείο Εξωτερικών αξιολογούν με ιδιαίτερη προσοχή τα νέα δεδομένα, με την πρώτη αντίδραση να κινείται σε δύο επίπεδα: την αυστηρή διπλωματική απάντηση προς την Άγκυρα και την ενημέρωση της Ε.Ε. και διεθνών οργανισμών για τις τουρκικές κινήσεις.

Η ελληνική θέση είναι ότι τα πάρκα εκτείνονται πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων και, κατά περίπτωση, καταλαμβάνουν διεθνή ύδατα αλλά και περιοχές της ελληνικής υφαλοκρηπίδας. Ως εκ τούτου, η μονομερής ανακήρυξή τους δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα ούτε να δημιουργήσει τετελεσμένα εις βάρος δικαιωμάτων που απορρέουν από το διεθνές δίκαιο.

Η Αθήνα εξετάζει παράλληλα εάν πρόκειται για μια κίνηση που έχει κυρίως χαρακτήρα απάντησης στις ελληνικές πρωτοβουλίες του τελευταίου διαστήματος ή εάν εντάσσεται σε μια μακροπρόθεσμη ακολουθία τουρκικών ενεργειών για την εμπέδωση των διεκδικήσεων της «Γαλάζιας Πατρίδας».

Στο πρώτο σενάριο, η Άγκυρα θα μπορούσε να επιχειρεί να απαντήσει στην ελληνική ανακήρυξη θαλάσσιων πάρκων, στον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό, στη συμφωνία με τη Meridiam για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας-Κύπρου και στις κινήσεις της Αθήνας στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Λιβύη. Το δεύτερο σενάριο, ωστόσο, είναι εκείνο που προκαλεί μεγαλύτερη ανησυχία.

Το Βόρειο Αιγαίο και η τουρκική θεωρία της μέσης γραμμής

Το πάρκο μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς επαναφέρει στην πράξη την τουρκική θέση ότι για τον καθορισμό της θαλάσσιας δικαιοδοσίας πρέπει να λαμβάνονται υπόψη πρωτίστως οι ηπειρωτικές ακτές, με περιορισμένη ή μηδενική επήρεια των ελληνικών νησιών.

Η περιοχή βρίσκεται σε διεθνή ύδατα και εντός της ελληνικής δυνητικής υφαλοκρηπίδας, ενώ η Τουρκία έχει ιστορικά εγείρει αξιώσεις στην ευρύτερη περιοχή. Η σημερινή κίνηση, επομένως, δεν αφορά μόνο την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, αλλά αποκτά ευρύτερη γεωπολιτική και νομική διάσταση.

Ιδιαίτερα κρίσιμο είναι ότι η Τουρκία με το προεδρικό διάταγμα επιχειρεί να αποτυπώσει επισήμως τις συγκεκριμένες θέσεις της, γεγονός που στην Αθήνα αξιολογείται ως μέρος μιας προσπάθειας σταδιακής δημιουργίας ενός διαφορετικού καθεστώτος αντίληψης των θαλάσσιων δικαιοδοσιών στην περιοχή.

Το Καστελλόριζο στο επίκεντρο της τουρκικής στρατηγικής

Ακόμη μεγαλύτερη σημασία έχει το θαλάσσιο πάρκο στην περιοχή Φετιγιέ-Κας, καθώς ο σχεδιασμός της Άγκυρας περιβάλλει τη θαλάσσια περιοχή απέναντι από το Καστελλόριζο και αποτυπώνει τη γνωστή τουρκική αντίληψη για περιορισμένη επήρεια του ελληνικού νησιού.

Το Καστελλόριζο αποτελεί διαχρονικά ένα από τα βασικά σημεία της τουρκικής αναθεωρητικής επιχειρηματολογίας, καθώς η Άγκυρα αμφισβητεί την πλήρη επήρεια των ελληνικών νησιών στις θαλάσσιες ζώνες. Με τη συγκεκριμένη χάραξη, η Τουρκία επιχειρεί να αποτυπώσει στον χάρτη μια γεωγραφική πραγματικότητα στην οποία το Καστελλόριζο εμφανίζεται ουσιαστικά αποκομμένο από τη Ρόδο και τον υπόλοιπο ελληνικό νησιωτικό χώρο.

Η τουρκική πλευρά υποστηρίζει ότι τα δύο πάρκα βρίσκονται εντός των τουρκικών περιοχών θαλάσσιας δικαιοδοσίας και είναι επομένως συμβατά με τη νομική της θέση. Παράλληλα, υποστηρίζει ότι η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος μπορεί, σύμφωνα με τη δική της ερμηνεία του διεθνούς δικαίου, να επεκτείνεται και πέραν των χωρικών υδάτων.

Η «Γαλάζια Πατρίδα» περνά από τη θεωρία στην πράξη

Η επιχειρηματολογία αυτή συνδέεται άμεσα με το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας». Τούρκοι αξιωματούχοι επαναφέρουν ταυτόχρονα την αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας σε συγκεκριμένα νησιά, νησίδες και βραχονησίδες, υποστηρίζοντας ότι η Ελλάδα δεν έχει αποκτήσει κυριαρχικά δικαιώματα σε αυτά μέσω διεθνών συνθηκών.

Η Άγκυρα υποστηρίζει επίσης ότι τα ελληνικά θαλάσσια πάρκα που ανακοινώθηκαν το 2025 δεν έχουν καμία νομική συνέπεια για την Τουρκία. Αντίστοιχη θέση έχει εκφράσει και για το ελληνικό Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό, υποστηρίζοντας ότι δεν μπορεί να παράγει αποτελέσματα σε περιοχές που η ίδια θεωρεί ότι συνδέονται με «αλληλένδετα ζητήματα» του Αιγαίου.

Στο πλαίσιο αυτό, η ανακήρυξη των πάρκων μπορεί να αποτελέσει προοίμιο για ένα ακόμη πιο σημαντικό βήμα: τη νομοθέτηση της «Γαλάζιας Πατρίδας». Τουρκικά δημοσιεύματα και αναλυτές επαναφέρουν τις πληροφορίες ότι τους επόμενους μήνες, και ενδεχομένως το φθινόπωρο, μπορεί να προωθηθεί στο τουρκικό κοινοβούλιο σχετικό νομοθέτημα που θα αποτυπώνει με χάρτες τις τουρκικές αντιλήψεις για την ΑΟΖ και την υφαλοκρηπίδα.

Εάν αυτό συμβεί, η σημερινή κίνηση των θαλάσσιων πάρκων θα αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη σημασία, καθώς θα αποτελεί μέρος μιας θεσμικής αλυσίδας που μεταφέρει σταδιακά το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» από το επίπεδο της πολιτικής ρητορικής στο εσωτερικό τουρκικό δίκαιο και στην πρακτική εφαρμογή του επί του πεδίου.

Από τους χάρτες στις απαγορεύσεις – το δυσμενές σενάριο

Το κρίσιμο ερώτημα για την Αθήνα είναι τι θα ακολουθήσει. Το πιο ανησυχητικό σενάριο αφορά το ενδεχόμενο η Τουρκία να επιχειρήσει να περάσει από τη χαρτογράφηση και τη θεσμική κατοχύρωση στην επιβολή περιορισμών στην πράξη.

Εφόσον τα θαλάσσια πάρκα συνοδευτούν στο μέλλον από απαγορεύσεις ή περιορισμούς σε αλιεία, έρευνες, ναυσιπλοΐα ή άλλες δραστηριότητες, η Άγκυρα θα επιχειρεί πλέον να δημιουργήσει πραγματικά δεδομένα στο πεδίο.

Μια τέτοια εξέλιξη θα συνιστούσε σαφώς μεγαλύτερη κλιμάκωση, καθώς θα έφερνε ελληνικά και τουρκικά συμφέροντα σε άμεση αντιπαράθεση σε περιοχές όπου η Τουρκία αμφισβητεί την ελληνική δικαιοδοσία.

Η αυξανόμενη παραβατικότητα στον αέρα και στη θάλασσα

Ο προβληματισμός της Αθήνας ενισχύεται από την αύξηση της τουρκικής παραβατικότητας. Σύμφωνα με τα στοιχεία που καταγράφονται στα κείμενα του ΓΕΕΘΑ, από την 1η έως τις 16 Αυγούστου τουρκικά UAV, αεροσκάφη ναυτικής συνεργασίας, συλλογής πληροφοριών και μαχητικά F-16 πραγματοποίησαν 98 παραβιάσεις του Εθνικού Εναέριου Χώρου και 71 παραβάσεις του FIR Αθηνών, ενώ καταγράφηκε και εμπλοκή.

Τον Ιούλιο είχαν καταγραφεί 64 παραβάσεις, 45 παραβιάσεις, μία εμπλοκή και μία υπερπτήση, ενώ τον Ιούνιο οι παραβάσεις ανήλθαν σε 97 και οι παραβιάσεις σε 47, με τρεις εμπλοκές.

Παράλληλα, η Αθήνα έχει καταγράψει 1.527 περιστατικά παραβίασης των ελληνικών χωρικών υδάτων από την αρχή του έτους, με εμπλοκή τουρκικών πολεμικών πλοίων, της ακτοφυλακής και αλιευτικών.

Η εικόνα αυτή αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα σε συνδυασμό με την τουρκική κινητικότητα στην Ανατολική Μεσόγειο, την προκλητική ρητορική στο Κυπριακό και τις περιοδείες του Χακάν Φιντάν σε Αίγυπτο και Λιβύη.

Η Αθήνα απαντά με διπλωματία, συμμαχίες και παρουσία στο πεδίο

Η Αθήνα μετά τη διπλωματική απάντηση, επιδιώκει να καταστήσει σαφές προς την Ευρωπαϊκή Ένωση και τους διεθνείς οργανισμούς ότι μονομερείς τουρκικές ενέργειες σε περιοχές πέραν της τουρκικής δικαιοδοσίας δεν μπορούν να παράγουν έννομα αποτελέσματα.

Ταυτόχρονα, προετοιμάζονται κινήσεις που ενισχύουν την αποτρεπτική παρουσία και τις περιφερειακές συνεργασίες της Ελλάδας. Χαρακτηριστική είναι η άσκηση «MEDUSA 15», από τις 10 έως τις 19 Σεπτεμβρίου στην ευρύτερη περιοχή της Κρήτης και του Κρητικού Πελάγους, με συμμετοχή Ελλάδας, Αιγύπτου, Κύπρου, Γαλλίας και Ιταλίας και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα σε ρόλο παρατηρητή.

Παράλληλα, κρίσιμο θεωρείται το επόμενο στάδιο των βυθομετρικών ερευνών μεταξύ Καρπάθου και Κύπρου για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας-Κύπρου. Πρόκειται για περιοχή στην οποία η Τουρκία είχε επιχειρήσει να παρεμποδίσει τις εργασίες του «Ievoli Relume» το 2024.