Λευτέρης Φραγκιουδάκης στο libre/ Δασοπυρκαγιές: Το μέγα εθνικό πρόβλημα

Αντί προλόγου: Όταν επί Πρωθυπουργίας Κ. Σημίτη, Υπουργός Γεωργίας ήταν ο Στέφανος Τζουμάκας, αποφασίσθηκε να γίνει διαχωρισμός στις ευθύνες πρόληψης και καταστολής δασικών πυρκαγιών. Έτσι οι αρμοδιότητες και ευθύνες κατάσβεσης  δασικών πυρκαγιών, αφαιρέθηκε από την Δασική Υπηρεσία, και μεταφέρθηκε εις το Πυροσβεστικό Σώμα και αυτό έγινε με τον Νόμο 2612/1998, που τέθηκε σε ισχύ από τις 25 Μάϊου 1998, ενώ είχε αρχίσει ήδη η αντιπυρική περίοδος. Μέχρι τότε, η Πυροσβεστική Υπηρεσία, όπως και ο Στρατός, προσέφερε βοήθεια στην δασική υπηρεσία, οσάκις  διατυπωνόταν αίτημα στο συντονιστικό κέντρο για ενίσχυση με πυροσβεστικά οχήματα, τα τελευταία δε χρόνια συνέδραμε με πεζοπόρους πυροσβέστες που τους ανέθετε στην πράξη κατασβέσεων, συγκεκριμένες εργασίες.

Του Λευτέρη Φραγκιουδάκη*

Γενικά όμως, οι πυροσβέστες, δεν είχαν εκπαίδευση στις δασικές πυρκαγιές, ούτε στον σχεδιασμό και συντονισμό κατάσβεσής τους. Τέσσερα χρόνια πριν (1994), οι 13 Περιφέρειες της χώρας, που είχαν συσταθεί το 1886, με νέο νομοθετικό πλαίσιο, αποκτούσαν ισχυρότερη υπόσταση, ως αποκεντρωμένες κρατικές μονάδες. Το γεγονός αυτό, επεδίωξε να το εκμεταλλευθεί σφόδρα το Πυροσβεστικό Σώμα. Δεν ήταν τυχαίο, ότι λίγο πριν την μεταφορά της δασοπυρόσβεσης στο Πυροσβεστικό Σώμα, ένας συνταξιούχος πυροσβέστης, κάτοικος Ηλιουπόλεως αν θυμάμαι καλά, έστελνε χειρόγραφες πολυσέλιδες αναφορές προς τον τότε Πρωθυπουργό και Υπουργούς, γραμμένες σε κόλλες αναφοράς, με τις οποίες εν κατακλείδι πρότεινε να μεταφερθεί η δασοπυρόσβεση στην Πυροσβεστική Υπηρεσία, η οποία είναι πειθαρχημένη, γνώστης της συμπεριφοράς των πυρκαγιών, και διαθέτει έμπειρα στελέχη, ικανά να αντιμετωπίζουν τις δασικές πυρκαγιές, εν αντιθέσει με τους δασικούς υπαλλήλους, που δεν διαθέτουν οργάνωση. Οι αναφορές αυτές, χρεωνόταν από την Γενική Δ/νση Δασών, στη Δ/νση Προστασίας Δασών, όπου ήμουνα προϊστάμενος, προκειμένου να συντάξουμε ενημερωτικό σημείωμα για τον Υπουργό. Θυμάμαι, ότι ο τότε Υπουργός ενημερώθηκε πλήρως αιτιολογημένα  ότι τα επιχειρήματα του καταγγέλλοντος συνταξιούχου πυροσβέστη  ήταν αβάσιμα, του θέσαμε δε ταυτόχρονα  υπόψη στατιστική επεξεργασία των στοιχείων δασοπυρκαγιών της δεκαετίας 1988-1998,που καταδείκνυε, ότι η τότε αντιμετώπιση των πυρκαγιών, σχεδόν  στο σύνολό τους και σε ετήσια βάση, ήταν θεαματική. Αν λάβαινε κανείς υπόψη του, ότι σε ετήσια βάση, καταγραφόταν περίπου 1.400 επεισόδια πυρκαγιών, καταστροφικά ήταν περίπου 40-50, που οφειλόταν σε ειδικές συνθήκες εδαφών, στην έλλειψη προσωπικού δασικών υπηρεσιών, σε αστάθμητους ζημιογόνους παράγοντες  κατά την κατάσβεση κ.λπ.. Για τον λόγο αυτό, είχαμε ήδη ζητήσει να ιδρυθεί ειδική σχολή εκπαίδευσης στο Χαϊδάρι Αττικής, όλων των δασικών υπαλλήλων, προκειμένου να αντιμετωπίζονται όλες οι μέχρι τότε διαπιστωθείσες παθογένειες στην δασοπυρόσβεση, κάτι που έγινε δεκτό, και είχε εκδοθεί και το σχετικό Π.Δ/γμα.

Παρά την ενημέρωση που είχε γίνει τότε, δεν είχαμε αντιληφθεί και συνειδητοποιήσει ότι αυτές οι αναφορές, γινόταν μόνο και μόνο για να πεισθεί η τότε Κυβέρνηση να μεταφερθεί η δασοπυρόσβεση στο Πυροσβεστικό Σώμα, με την προώθηση σχετικού Νομοσχεδίου, προκειμένου να αποκτήσει περισσότερα ερείσματα για διεύρυνση της ιεραρχίας του στις αποκεντρωμένες περιφέρειες της Χώρας. Και αυτό το πέτυχε τελικά και με ανακούφιση των δασικών υπαλλήλων, που είχαν όλα τα καλοκαίρια εμπλακεί σε κακουχίες κατασβέσεων πυρκαγιών, χωρίς άδειες πολλές φορές, αλλά και χωρίς την συμπαράσταση της Πολιτείας. Πριν την ψήφιση του Νομοσχεδίου της μεταφοράς, κληθήκαμε μεταξύ άλλων, για να διατυπώσουμε  τις θέσεις μας  σε συσταλείσα τότε διακομματική Επιτροπή της Βουλής. Θυμάμαι ότι η Υπηρεσία μας  (Διεύθυνση Προστασίας Δασών), όπως εκπροσωπήθηκε από μένα, αφού ενημέρωσα την Επιτροπή, ότι δεν υπάρχουν ειδικοί λόγοι διαχωρισμού της πρόληψης από την καταστολή των δασοπυρκαγιών και επιμερισμού των ευθυνών, απευθυνόμενος εις τον Αρχηγό του Πυροσβεστικού Σώματος, του απηύθυνα το εξής περίπου ερώτημα: «είπατε κύριε Αρχηγέ του Πυροσβεστικού Σώματος, ότι είστε έτοιμοι να αναλάβετε την ευθύνη δασοπροστασίας από τις πυρκαγιές. Υποτίθεται λοιπόν ότι σας αναγγέλλουν πυρκαγιά στη θέση Μαλεζί Μαραθώνα. Γνωρίζετε, που είναι θέση αυτή, ή στέλνοντας πυροσβεστικά, θα ρωτάτε καθ’ οδό, που είναι αυτή η θέση στον Μαραθώνα;». Απευθυνόμενος επίσης στην Επιτροπή, τόνισα ότι «αν η Πολιτική βούληση είναι να φύγει η δασοπυρόσβεση από την δασική Υπηρεσία , προς Θεού να αφεθεί πρώτα χρονικό διάστημα δύο τουλάχιστον ετών ,προκειμένου το Πυροσβεστικό Σώμα να γνωρίσει στη πράξη το αντικείμενο και ότι αν αυτό δεν γίνει, θα καεί η χώρα απ’ άκρου εις άκρο, και θα θρηνήσουμε θύματα». Αντί η διακομματική Επιτροπή να ενδιαφερθεί να διαπιστώσει τί απάντηση θα δώσει ο Αρχηγός της Πυροσβεστικής, προκειμένου να καλύψει και τα δύο ερωτήματα, διέκοψε άμεσα  τις εργασίες της. Επακολούθησε  η ψήφιση του Νομοσχεδίου , και οι τραγικές πυρκαγιές σε όλη την Πελοπόννησο, αλλά και είχαμε τα πρώτα θύματα πυροσβεστών, λόγω απειρίας σε Συντονισμό και σε απειρία των πυροσβεστών σε κατασβέσεις δασοπυρκαγιών, κάτι που επιβεβαίωναν έκτοτε και οι συνδικαλιστές τους.

Όλα τα ανωτέρω, μπορούν να επιβεβαιωθούν, τα εκθέτω δε μόνο και μόνο για να τονίσω την προχειρότητα με την οποία οι εκάστοτε Κυβερνήσεις, αντιμετωπίζουν τέτοιας φύσεως σοβαρά Εθνικά θέματα, διότι πάντα οι πυρκαγιές της χώρας, είχαν να κάνουν με πολυσύνθετα Εθνικά ζητήματα (ιδιοκτησιακό εδαφών, καταπατήσεις Δημοσίων εκτάσεων, πλημμυρίδα φαινόμενα και διαβρώσεις, αυθαίρετη δόμηση κ.λπ.).

2) Γιατί όμως, αν και πέρασαν ήδη 18 συναπτά έτη, το Πυροσβεστικό Σώμα δεν κατάφερε, αν και του δόθηκαν τα μέσα και η αποκεντρωμένη διάρθρωση που επιθυμούσε, να φθάσει σε ένα ικανοποιητικό επίπεδο αντιμετώπισης αυτής της κατηγορίας πυρκαγιών;

2^α) Ως γνωστό, η πυροσβεστική υπηρεσία, εμπλεκόταν πριν την ανάληψη της ευθύνης δασοπυρόσβεσης, σε επεισόδια που είχαν να κάνουν με καταστροφές λόγω σεισμών, λόγω πυρκαγιών σε αγροτικές εκτάσεις, σε σπίτια αστικών ή εκτός σχεδίου περιοχών, σε οδικά ατυχήματα, σε βιομηχανικές περιοχές κ.λπ.. Βοηθούσε επίσης στις κατασβέσεις δασικών πυρκαγιών όταν της ζητούσαν συνδρομή τις θερινές αντιπυρικές περιόδους, κύρια  αναλαμβάνοντας έργο στις αγροτικές περιοχές και σε πάσης φύσεως κτίσματα, που κινδυνεύουν από πυρκαγιές. Όταν ανέλαβε και το έργο καταστολής από την Δασική Υπηρεσία, είχε αρχικά ενθουσιασμό και ρίχθηκε με ζήλο στις κατασβέσεις. Σύντομα όμως λόγω απειρίας στις κατασβέσεις αυτής της φύσεως πυρκαγιών και τραγικών σφαλμάτων που γινόταν, άρχισαν να έχουν τα πρώτα θύματα πυροσβεστών στις κατασβέσεις. Συνειδητοποίησαν γρήγορα, ότι είχαν να κάνουν με ένα πολύ δύσκολο αντικείμενο, με πολλές ιδιαιτερότητες και έπαθαν ΜΟΝΙΜΟ ΤΡΑΥΜΑΤΙΚΟ ΣΟΚ. Η συνδικαλιστική βάση των πυροσβεστών, διαχώρισε την θέση της  από τους υψηλόβαθμους ιεραρχικά, για τις ευθύνες που είχαν αναλάβει. Αντιθέτως οι υψηλόβαθμοι, όπως γίνεται και με τον Στρατό, διαισθανόμενοι την ευθύνη που είχαν πλέον έναντι των απλών πυροσβεστών, αποφεύγουν να δίνουν εντολές στις δασικές πυρκαγιές, μήπως  και εγκλωβιστούν και  καούν κατά την κατάσβεση. Περιορίζονται στο να επισημαίνουν τελευταία, ότι κανείς  εκ των απλών πυροσβεστών δεν θα αναλαμβάνει πρωτοβουλίες  στην κατάσβεση, χωρίς να πάρει σχετική εντολή. Αυτή η Συνθήκη που έχει πλέον παγιωθεί, αποτελεί πλέον πρόβλημα για τις κατασβέσεις. Αποτελεί παθογένεια. Όταν την ευθύνη των κατασβέσεων είχε η Δασική Υπηρεσία, αυτό δεν συνέβαινε. Υπήρχε πάντα επιφυλακτικότητα, αλλά όλοι οι δασικοί υπάλληλοι και οι κάτοικοι εθελοντές, ριχνόταν συλλογικά στο έργο της κατάσβεσης και του ελέγχου των πυρκαγιών και μάλιστα το βράδυ που οι συνθήκες κατάσβεσης ήταν  πιο ήπιες.  Η παθογένεια αυτή, είναι ασυμβίβαστη με το έργο κατάσβεσης, που απαιτεί γρήγορο σχεδιασμό, γρήγορες  αντιδράσεις και κινήσεις του προσωπικού που διενεργεί άμεση πρώτη επέμβαση, εγρήγορση ατομική, αυταπάρνηση και συλλογικότητα. Θεωρούσαμε ότι αντιμετωπίζαμε ένα απλό ή θερμό πολεμικό επεισόδιο, γιατί πράγματι η δασοπυρκαγιά είναι ένας πόλεμος.

2β)  Το ισχύον Σύνταγμα, υποχρεώνει την Πολιτεία να μεριμνά παίρνοντας όλα τα αναγκαία μέτρα ,για την προστασία του Φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος της Χώρας, με προτεραιότητα στα δασικά οικοσυστήματα ,που τα θεωρεί βασικά στοιχεία του. Για τον λόγο αυτό, και κατ’ επιταγή του άρθρου 24 του Συντάγματος, ψηφίσθηκε ο Νόμος 998/79 «Περί Προστασίας των Δασών και των δασικών εν γένει εκτάσεων της χώρας», που ακόμα και σήμερα, με τις οποιεσδήποτε τροποποιήσεις διατάξεών του, οι προτεραιότητες που έθεσε και θέτει στο Κράτος, εξακολουθούν να ισχύουν. Δυστυχώς όμως, δια στόματος Κυβερνητικών παραγόντων και εκπροσώπων της Πολιτικής Προστασίας, μέσω τηλεοπτικών μέσων, και σε  αντιμετωπίσεις δασικών πυρκαγιών, τονίζεται η προτεραιότητα της ασφάλειας των πολιτών και των περιουσιών τους. Έτσι όμως δόθηκε η δυνατότητα στο Πυροσβεστικό Σώμα, που έχει καταστεί θεσμικά , ως το μόνο πλέον Σώμα αντιμετώπισης των φυσικών καταστροφών, να κρίνει κατά βούληση  στις περιπτώσεις δασικών πυρκαγιών, πως θα γίνει η πραγματική κατανομή των δυνάμεών του και των προσπαθειών  του, εις   τις δύο ανωτέρω προτεραιότητες, ήτοι της άμεσης επέμβασης και καταστολής των πυρκαγιών, και της ασφάλειας των πολιτών και των περιουσιών τους. Όταν η ευθύνη καταστολής των πυρκαγιών, ανήκε στην Δασική Υπηρεσία, τέτοια διλλήματα δεν υπήρχαν. Όλο το βάρος των προσπαθειών, έπεφτε στην καταστολή των πυρκαγιών και τον πλήρη έλεγχο των μετώπων, ενημερωνόταν δε τα ΨΕΑ και φρόντιζαν για εκκενώσεις, προστασίες εγκαταστάσεων κ.λ.π.

Υπό το καθεστώς του Τραυματικού Σοκ, και τα άλλοθι που έχουν δημιουργηθεί εντέχνως, είναι εύλογο σήμερα, να μην επικεντρώνονται δυνάμεις και προσπάθειες, στην άμεση επέμβαση για κατασβέσεις πυρκαγιών και μετώπων τους και να επικεντρώνονται στην προστασία οικισμών, διάσπαρτων κατοικιών και πάσης φύσεως εγκαταστάσεων και μάλιστα μακράν των κυρίως μετώπων τους (πολλές φορές, ακόμα και επτά έως δέκα χιλιόμετρα μακράν), όπως στις τελευταίες πυρκαγιές εις την Αττικοβοιωτία. Όμως, θεσμοθετημένη προτεραιότητα εκ των ανωτέρω, είναι μόνο η Προστασία των δασών και των δασικών εκτάσεων της χώρας.

2γ)  Παρά την διασπορά πυροσβεστικών μέσων, για να επιτυγχάνονται  καλοί χρόνοι άμεσης επεμβάσεως σε περιπτώσεις δασικών πυρκαγιών, δεν έχει ακόμα  επιτευχθεί ο επιθυμητός στόχος. Στον λόγο αυτό, οφείλονται οι καθυστερήσεις άμεσης επέμβασης, που με την σειρά τους  συντελούν στην ανάπτυξη μετώπων, που καθιστούν δυσχερείς τις άμεσες καταστολές πυρκαγιών.

2δ)  Είναι μεγάλο σφάλμα, να μην γίνεται επέμβαση για καταστολή πυρκαγιών, τις νυκτερινές ώρες, ενώ αποτελούσε βασική αρχή  στις κατασβέσεις, όταν την ευθύνη την είχε η Δασική Υπηρεσία. Όταν  ο Συντονιστής διαπιστώνει ότι τίποτα ουσιαστικό δεν μπορεί να γίνει την διάρκεια της μέρας, πρέπει να σχεδιάσει τί θα γίνει τις νυκτερινές ώρες, με κατανομή έργου σε διαθέσιμες επίγειες δυνάμεις, σε όλο το μέτωπο πυρκαγιάς.

Αυτές είναι βασικές παθογένειες στο Πυροσβεστικό Σώμα, που σωρευτικά, οδηγούν στα καταστροφικά αποτελέσματα στις κατασβέσεις δασικών πυρκαγιών. Θα μπορούσα να σας ενημερώσω τελειώνοντας, για τις κινήσεις και εκτιμήσεις που έπρεπε να κάνουν κατά την άμεση επέμβαση, από την επιστημονική και αποτελεσματική σκοπιά, οι Συντονιστές κατάσβεσης τέτοιας φύσεως πυρκαγιών. Θεωρώ όμως την προσπάθεια αυτή μάταια, με βάση όσα σας επεσήμανα, δηλαδή το τραυματικό ΣΟΚ που διακατέχει ήδη τους περισσότερους εκ των πυροσβεστών, και υπό το καθεστώς των δύο άλλοθι που έχει εξασφαλίσει ήδη εσφαλμένα η Πολιτεία, στις κατασβέσεις.

*Λευτέρης Φραγκιουδάκης, συνταξιούχος δασολόγος του Δημοσίου, πρώην προϊστάμενος της Γενικής Διεύθυνσης Ανάπτυξης και Προστασίας Δασών και Φυσικού Περιβάλλοντος του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων.