Μονιμότητα δημοσίων υπαλλήλων: Εργασιακό προνόμιο ή θεσμική ασπίδα αμεροληψίας;
✨Η συνταγματική μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων καθιερώθηκε το 1911 για να προστατεύει τη διοικητική συνέχεια και να αποτρέπει τον κομματισμό στη δημόσια διοίκηση.
✨Το άρθρο 103 του Συντάγματος διασφαλίζει ότι οι μόνιμοι υπάλληλοι δεν απολύονται αυθαίρετα, αλλά υπόκεινται σε συγκεκριμένες διαδικασίες και πειθαρχικό έλεγχο.
✨Η μονιμότητα δεν σημαίνει ισοβιότητα ή αδράνεια, αλλά εγγυάται την ουδετερότητα και ανεξαρτησία των δημοσίων λειτουργών από την εκάστοτε πολιτική εξουσία.
✨Κάθε πρόταση αναθεώρησης του άρθρου πρέπει να περιλαμβάνει ασφαλιστικές δικλείδες, καθώς η συνταγματική προστασία διατηρείται για πάνω από έναν αιώνα.
Κατά τη διάρκεια της συζήτησης για τη συνταγματική αναθεώρηση η μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων ήταν από τα θέματα που τέθηκαν επί τάπητος αφού έτσι και αλλιώς η Νέα Δημοκρατία έχει προτείνει αναθεώρηση του σχετικού άρθρου. Το θέμα πυροδότησε έντονες συζητήσεις στον δημόσιο βίο και είναι χρήσιμο να θυμηθούμε γιατί κατοχυρώθηκε συνταγματικά η μονιμότητα, τι ακριβώς σημαίνει (και δεν σημαίνει) και γιατί πολλές φορές η κουβέντα για το ζήτημα αποπροσανατολίζει.
Ως γνωστόν στην Ελλάδα του 19ου αιώνα οι απολυμένοι δημόσιοι υπάλληλοι ονομάστηκαν σαρκαστικά «Παυσανίες», ενώ όσοι περίμεναν να καταλάβουν τις θέσεις που άδειαζαν ονομάστηκαν «Θεσιθήρες».
Ο δημοσιογράφος και χρονογράφος Δημήτριος Καμπούρογλου συνέδεσε το φαινόμενο με τον «Κήπο του Κλαυθμώνος», όπου συγκεντρώνονταν οι απολυμένοι ζητώντας επαναδιορισμό.
Θεσμικό αντίβαρο
Οταν άλλαζε η κυβέρνηση απέλυε τους προηγούμενους και διόριζε δικούς της. Δεν υπήρχε καμία συνέχεια στο κράτος γεγονός που δημιουργούσε δυσλειτουργίες στη διοίκηση και ανασφάλεια στο προσωπικό. Γι’ αυτό και ο Ελευθέριος Βενιζέλος, βλέποντας πολύ μπροστά από τους υπόλοιπους, καθιέρωσε τη μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων σε σχετικό άρθρο του Συντάγματος του 1911.
Η Βουλή των Ελλήνων και το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού με τη σειρά τους καταγράφουν τη συνταγματική αναθεώρηση του 1911 ως εκείνη που καθιέρωσε τη μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων με το άρθρο 102.
Το τι απέφερε αυτή η κίνηση έγινε αμέσως σαφές:
Η μονιμότητα λειτουργούσε ως θεσμικό αντίβαρο στον κομματισμό και ως εγγύηση συνέχειας, ουδετερότητας και ανεξαρτησίας της διοίκησης. Η λογική που επικράτησε ήταν ότι η δημόσια διοίκηση δεν μπορεί να ξηλώνεται κάθε φορά που αλλάζει η κυβέρνηση. Φαντάζει αυτονόητο σήμερα, δεν ήταν όμως μέχρι το 1911.
Με αυτόν τον τρόπο ο μόνιμος δημόσιος υπάλληλος αποκτά έναν βαθμό ανεξαρτησίας από την πολιτική εξουσία, ακριβώς για να μπορεί να υπηρετεί το κράτος και όχι το κόμμα που κυβερνά.
Και ακριβώς γι αυτόν τον λόγο η συγκεκριμένη ρύθμιση παρέμεινε “ζωντανή” και στα επόμενα ελληνικά συντάγματα. Την εντοπίζουμε και στο Σύνταγμα του 1927 και σ’ αυτό του 1952 ακόμα και στο χουντικό του 1968. Υπάρχει, φυσικά, και στο τελευταίο ελληνικό Σύνταγμα, αυτό που ουσιαστικά ίδρυσε τη Γ’ Ελληνική Δημοκρατία αυτό του 1975.
Τι λέει η διάταξη του άρθρου 103
Η διάταξη του άρθρου 103 είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστική. Ας την θυμηθούμε: “Οι δημόσιοι υπάλληλοι που κατέχουν οργανικές θέσεις είναι μόνιμοι εφόσον αυτές οι θέσεις υπάρχουν”. Δεν την θυμόμαστε γι’ αυτό και οι μύθοι γύρω από τη μονιμότητα επιβιώνουν.
Η διάταξη σημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι η πολιτική εξουσία δεν μπορεί απλώς να αποφασίσει ότι παύει έναν μόνιμο υπάλληλο επειδή άλλαξε κυβέρνηση ή επειδή δεν τον θέλει αλλά σε κάθε περίπτωση η μονιμότητα δεν είναι το ίδιο πράγμα με την ισοβιότητα.
Ο μόνιμος δημόσιος υπάλληλος δεν είναι «άτρωτος». Το άρθρο 103 προβλέπει συγκεκριμένα πότε μπορεί να παυθεί, ενώ υπάρχουν και πειθαρχικές διαδικασίες. Το Σύνταγμα προστατεύει τη μονιμότητα, όχι την αδράνεια.
Η διοίκηση μπορεί να αξιολογεί, να μετακινεί, να ασκεί πειθαρχικό έλεγχο και, υπό τις προϋποθέσεις του νόμου, να παύει υπαλλήλους. Αυτό είναι σημαντικό επειδή η δημόσια συζήτηση συχνά μετατρέπει τη «μονιμότητα» σε συνώνυμο του «δεν μπορεί να απολυθεί ποτέ». Νομικά και ουσιαστικά δεν πρόκειται γι’ αυτό. Κάθε υπάλληλος μπορεί να έχει συνέπειες αν δεν κάνει καλά τη δουλειά του.
Ο ασκός του Αιόλου
Γι’ αυτό και είναι χρήσιμο εδώ να τονιστεί ότι πιθανή αναθεώρηση του άρθρου μπορεί να ανοίξει τον ασκό του Αιόλου για επαναφορά στο καθεστώς που ίσχυε πριν από το 1911, έστω και αν σήμερα υπάρχουν δικλείδες ασφαλείας. Η μονιμότητα όμως, συνταγματικά κατοχυρωμένη, προστατεύει τη διοίκηση από το βαρύ κομματισμό.
Ελεγε η αρμόδια επιτροπή της Βουλής το 1911: “Οι δημόσιοι υπάλληλοι εστερημένοι μονιμότητος εθήρευον την εύνοια των βουλευτών”. Και συνέχιζε περιγράφοντας τους δικαστές, εισαγγελείς και ειρηνοδίκες ως ευάλωτους στην πολιτική επιρροή.
Η σημερινή διάταξη του άρθρου 103 έχει ουσιαστικά κρατήσει στον πυρήνα της την ίδια ιδέα: ο υπάλληλος που κατέχει οργανική θέση είναι μόνιμος, ενώ η παύση, ο υποβιβασμός κ.λπ. δεν μπορούν να γίνουν απλώς με κυβερνητική απόφαση· απαιτείται η προβλεπόμενη υπηρεσιακή διαδικασία και, σε ορισμένες περιπτώσεις, δικαστική απόφαση.
Άρα η συνταγματική μονιμότητα δεν είναι απλώς ένα εργασιακό προνόμιο που «ξέμεινε» από το 1911. Έχει πίσω της έναν συγκεκριμένο θεσμικό σκοπό: την προστασία της διοικητικής συνέχειας και της υπηρεσιακής ουδετερότητας.
Είναι δυνατόν οι δημόσιοι υπάλληλοι εν έτει 2026, και ενώ πια υπάρχει και ο ΑΣΕΠ, να προσλαμβάνονται με βάση κομματικά κριτήρια και να αλλάζουν κάθε φορά που εναλλάσσονται τα κόμματα στην εξουσία;
Οσοι προτείνουν την αναθεώρηση του άρθρου 103 θα πρέπει να υποβάλλουν και ασφαλιστικές δικλείδες ασφαλείας. Αλλά δεν υπάρχει λόγος να μπούμε σ’ αυτή τη διαδικασία γιατί το ίδιο το Σύνταγμα εγγυάται για περισσότερα από 115 χρόνια (και παρά τα μικρά παράθυρα που ενίοτε τα κόμματα βάζουν).
SiteDesign