Μύθοι και αλήθειες για το μέλλον της κοινωνικής ασφάλισης στην Ελλάδα

Στον δημόσιο διάλογο που διεξάγεται στην χώρας μας για την προοπτική και τον χαρακτήρα (διανεμητικό, κεφαλαιοποιητικό) του συνταξιοδοτικού συστήματος, διατυπώνεται λανθασμένα η άποψη, όπως προκύπτει από την πραγματικότητα, ότι είναι από τα ελάχιστα συστήματα συντάξεων στην Ευρώπη που βασίζει την λειτουργία του μόνο στο διανεμητικό σύστημα.

Των Σάββα Γ. Ρομπόλη, Βασίλειου Γ. Μπέτση*

Αντίθετα, σύμφωνα με Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Ageing Report,2024, σελ. 151), στην οποία παρατίθενται τα συνταξιοδοτικά συστήματα όλων των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρατηρείται ότι ο χαρακτήρας των συνταξιοδοτικών συστημάτων όλων των χωρών είναι το διανεμητικό σύστημα εκτός από την Ιρλανδία, την Ολλανδία και την Κύπρο στις οποίες χορηγείται μια βασική σύνταξη η οποία χρηματοδοτείται από την φορολογία, όπως η Εθνική Σύνταξη στην Ελλάδα, και παράλληλα η ανταποδοτική σύνταξη χορηγείται υποχρεωτικά από κεφαλαιοποιητικά συνταξιοδοτικά συστήματα.

Δηλαδή σε μόλις τρεις από τις 28 χώρες το συνταξιοδοτικό σύστημα δεν λειτουργεί με βάση το διανεμητικό σύστημα.

Όμως εκτός από το συνταξιοδοτικό διανεμητικό σύστημα που λειτουργεί στην Ελλάδα, όπως και στις άλλες 25 άλλες χώρες της Ευρώπης, με τον κεφαλαιοποιητικό χαρακτήρα από την 1/1/2022 και μετά λειτουργεί στην χώρα μας υποχρεωτική (με κριτήριο την εγγύηση από το κράτος) κεφαλαιοποιητική επικουρική σύνταξη (ΤΕΚΑ), παράλληλα με την εθελοντική επαγγελματική ασφάλιση και την ιδιωτική ασφάλιση. Κατά συνέπεια αποδεικνύεται ότι η άποψη της «μονοκαλλιέργειας» του συνταξιοδοτικού αναδιανεμητικού συστήματος δεν επαληθεύεται.

Επίσης σήμερα η μέση σύνταξη, σύμφωνα με τα στοιχεία του συστήματος ΗΛΙΟΣ, είναι 1.100 ευρώ (μεικτά) όπου τα 900 ευρώ αντιπροσωπεύουν την κύρια σύνταξη και τα 200 ευρώ αντιπροσωπεύουν την επικουρική σύνταξη. Ο Κρατικός Προϋπολογισμός τα τελευταία 10 έτη κατέβαλε κατά μέσο όρο 15 δις ευρώ ετησίως (μόλις 6% του ΑΕΠ) από τα οποία τα 13 δις ευρώ χρηματοδότησαν την Εθνική Σύνταξη δια μέσου της φορολογίας και έτσι στην ουσία η κρατική επιχορήγηση των συντάξεων, κατά την συγκεκριμένη δεκαετία, ήταν 2 δις ευρώ ετησίως.

Όμως εάν το 2018 είχε εφαρμοστεί κεφαλαιοποιητικό σύστημα γι΄αυτούς που είναι ασφαλισμένοι από το 1993 και μετά (νέοι ασφαλισμένοι) τότε ο Κρατικός Προϋπολογισμός θα κατέβαλε 25 δις ετησίως δεδομένου ότι οι εισφορές αυτών των ασφαλισμένων θα καταβάλλονταν σε κεφαλαιοποιητικό σύστημα ατομικών λογαριασμών.

Σε μια τέτοια περίπτωση όλα αυτά έτη από το 2018 μέχρι το 2025 όχι μόνο δεν θα επιτάχυνε τα πλεονάσματα ο Κρατικός Προϋπολογισμός αλλά αντιθέτως θα παρουσίαζε κάθε χρόνο έλλειμμα και το χρέος θα ήταν στο 190% του ΑΕΠ και όχι στο 145% του ΑΕΠ που είναι σήμερα.

Επιπλέον, την δεκαετία 2030-2040 όπου θα συνταξιοδοτηθούν όλοι οι λεγόμενοι παλαιοί ασφαλισμένοι (ασφαλισμένοι πριν το 1993) και οι οποίοι, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, θα είναι περίπου 2,650 εκατ. συνταξιούχοι ο Κρατικός Προύπολογισμός θα χρηματοδοτήσει εξ’ ολοκλήρου το σύνολο της συνταξιοδοτικής δαπάνης η οποία πάλι σύμφωνα με την Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Ageing Report 2024) θα είναι 35 δις ευρώ.

Με άλλα λόγια κατά την δεκαετία (2030-2040) αυτή ΄που θα λήξει η περίοδος χάριτος των όρων αποπληρωμής του χρέους και η ελληνική οικονομία θα καταβάλει τοκοχρεωλύσια της τάξης των 11 δις ευρώ ετησίως να καταβάλλει επιπλέον 35 δις ευρώ για συντάξεις αντί 16 δις ευρώ. Ακριβώς, για τον λόγο αυτό καμία ανεπτυγμένη χώρα της Ευρώπης δεν έχει καταργήσει το διανεμητικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης προκειμένου να μεταβεί σ΄ ένα κεφαλαιοποιητικό σύστημα.

Κι΄ αυτό επειδή το κόστος μετάβασης είναι σημαντικό για τους Κρατικούς Προϋπολογισμούς. Έτσι επιλέγουν μόνο παραμετρικές παρεμβάσεις, όπως την σύνδεση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης με το προσδόκιμο ζωής, την σύνδεση του ύψους της παροχής με το προσδόκιμο ζωής (διανεμητικό σύστημα νοητών ατομικών λογαριασμών) (Ageing Report, 2024, σελ.153).

Επίσης, οι μελέτες οι οποίες δείχνουν ότι με την κεφαλαιοποίηση του συνταξιοδοτικού συστήματος, για όσους είναι ασφαλισμένοι από την 1/1/1993 και μετά, θα μηδενίζονταν το 2045 το αφανές χρέος είναι αβάσιμες και χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής από τους δημόσιους φορείς πολιτικής.

• Κι΄ αυτό επειδή το αφανές χρέος δεν μηδενίζεται με το έτος στο οποίο θα έχουν σχεδόν αποβιώσει όλοι οι παλαιοί ασφαλισμένοι (ασφαλισμένοι πριν την 1/1/1993) αλλά όταν θα άρχιζαν να συνταξιοδοτούνται οι πρώτοι νέοι ασφαλισμένοι που θα ήταν στο κεφαλαιοποιητικό σύστημα και οι οποίοι δεν θα είχαν δεδουλευμένα δικαιώματα την στιγμή που έγινε η μετάβαση από το διανεμητικό στο κεφαλαιοποιητικό σύστημα.
• Κι΄ αυτό επειδή το έτος (2018) που θα γίνονταν η μετάβαση (κεφαλαιοποίηση) οι νέοι ασφαλισμένοι οι οποίοι θα είχαν ασφαλιστεί το 1998 θα είχαν ήδη δεδουλευμένα δικαιώματα 20 ετών.

Έτσι όταν θα συνταξιοδοτούνταν το 2038, ποιος θα χρηματοδοτούσε τα δεδουλευμένα δικαιώματα για την προϋπηρεσία των 20 ετών που είχαν μέχρι το 2018; Το ίδιο και για κάποιον που θα είχε ασφαλιστεί το 2005 και θα είχε 13 έτη προϋπηρεσίας το 2018 που θα γίνονταν η υποτιθέμενη κεφαλαιοποίηση, σύμφωνα με σχετική πρόταση, και θα συνταξιοδοτούνταν το 2045. Η απάντηση είναι ο Κρατικός Προϋπολογισμός.

Επιπλέον εάν ληφθεί υπόψη ότι αυτοί οι ασφαλισμένοι θα συνταξιοδοτηθούν κατά μέσο όρο για 20 έτη (προσδόκιμο ζωής) τότε αναδεικνύεται ότι η εκτίμηση ότι το αφανές χρέος θα μηδενίζονταν το 2045 είναι λανθασμένη. Η ορθή εκτίμηση που προκύπτει από την σχετική έρευνα είναι ότι το αφανές χρέος θα μηδενίζονταν μετά το 2070.

Και μέχρι τότε η ελληνική οικονομία θα συναντούσε συνθήκες χρεοκοπίας για μία άλλη φορά προκειμένου να κεφαλαιοποιήσει την κοινωνική ασφάλιση. Αυτό στα οικονομικά της κοινωνικής ασφάλισης αποτελεί το κόστος μετάβασης, το οποίο, σύμφωνα με σχετική εργασία μας, θα κληθεί να χρηματοδοτήσει (78 δις ευρώ) η ελληνική οικονομία λόγω της κεφαλαιοποίησης της επικουρικής ασφάλισης (ΤΕΚΑ από 1/1/2022), ενώ το αντίστοιχο κόστος μετάβασης για την κεφαλαιοποίηση της κύριας σύνταξης υπολογίζεται σε 550 δις ευρώ.

Ακριβώς γι΄ αυτόν τον λόγο, σύμφωνα με την σχετική βιβλιογραφία, καμία αναπτυγμένη χώρα της Ευρώπης δεν έχει κεφαλαιοποιήσει τη διανεμητική κοινωνική ασφάλιση, επιλέγοντας μόνο την δημιουργία συμπληρωματικών κεφαλαιοποιητικών πυλώνων.

*Ομότ. Καθηγητή Παντείου Πανεπιστημίου, Δρ. Παντείου Πανεπιστημίο