Δημογραφικό crash test: Η ερήμωση των ακριτικών νησιών και οι προκλήσεις για το σύστημα υγείας

Η δημογραφική συρρίκνωση της Ελλάδας δεν αποτελεί μια μελλοντική απειλή, αλλά μια εν εξελίξει δομική κρίση που κλονίζει τα θεμέλια του κοινωνικού κράτους, του ασφαλιστικού συστήματος και της περιφερειακής συνοχής. Το καμπανάκι του κινδύνου χτύπησε με τον πιο εμφατικό τρόπο από το ανατολικό Αιγαίο, κατά τη διάρκεια της επιστημονικής ημερίδας που πραγματοποιήθηκε στο Ομήρειο Πνευματικό Κέντρο Χίου με τίτλο «Το Δημογραφικό Πρόβλημα στην Ελλάδα: Χίος, Ψαρά, Οινούσσες: τα νησιά-σύνορα που δοκιμάζονται από το δημογραφικό».

Ρούλα Σκουρογιάννη

Η εξαιρετικά επίκαιρη αυτή εκδήλωση συνδιοργανώθηκε από το Ithaca Demographic Forum, το Ελληνικό Διαδιαδημοτικό Δίκτυο Υγιών Πόλεων και την Ελληνική Εταιρεία Αναπαραγωγικής Ιατρικής, υπό την αιγίδα του Δήμου Χίου, αναδεικνύοντας τις σκληρές παραμέτρους της υπογεννητικότητας και της γήρανσης του πληθυσμού στα γεωγραφικά μας σύνορα.

Η γεωγραφική ανισότητα και η εξαφάνιση του αναπαραγωγικού δυναμικού

Η πιο ανησυχητική διαπίστωση της ημερίδας αφορά τη ριζική αλλαγή των ποιοτικών χαρακτηριστικών του προβλήματος στην επαρχία. Όπως εξήγησε ο ομότιμος καθηγητής Δημογραφίας και διευθυντής ερευνών, Βύρων Κοτζαμάνης, το κύριο ζήτημα στις περιφερειακές ενότητες δεν είναι απλώς ότι τα ζευγάρια τεκνοποιούν λιγότερο, αλλά ότι σε πολλές απομακρυσμένες περιοχές δεν υφίστανται πλέον καθόλου ζευγάρια αναπαραγωγικής ηλικίας.

Ο κ. Κοτζαμάνης χαρακτήρισε τη Χίο «μικρογραφία της Ελλάδας», καθώς αποτυπώνει ανάγλυφα το χάσμα ανάμεσα στο αστικό κέντρο και την απομονωμένη ύπαιθρο. Με τα εθνικά δεδομένα του 2024 να δείχνουν 185 θανάτους για κάθε 100 γεννήσεις, η Χίος καταφέρνει να διατηρεί μια σχετική ισορροπία μόνο και μόνο επειδή ο κεντρικός δήμος απορροφά και συγκεντρώνει τον εναπομείναντα πληθυσμό, την ώρα που τα χωριά και τα γύρω μικρά νησιά βιώνουν μια μη αναστρέψιμη πληθυσμιακή αποψίλωση.

Κοινωνικός υδροκεφαλισμός και η ανάγκη για περιφερειακή ισορροπία

Στη δομική διάβρωση των τοπικών κοινωνιών αναφέρθηκε ο δήμαρχος Χίου, Γιάννης Μαλαφής, επισημαίνοντας ότι ο περιφερειακός κοινωνικός ιστός έχει υποστεί σοβαρό ρήγμα. Ο κ. Μαλαφής έκανε λόγο για έναν επικίνδυνο «υδροκεφαλισμό» που συγκεντρώνει πόρους και πληθυσμό στο κέντρο, τονίζοντας ότι απαιτούνται άμεσες, οριζόντιες πολιτικές που θα επιτρέψουν σε ολόκληρο το νησιωτικό σύμπλεγμα να επιβιώσει σε καθεστώς ισορροπίας και ασφάλειας.

Στη συζήτηση τοποθετήθηκαν και οι εκπρόσωποι του Κοινοβουλίου. Ο βουλευτής Χίου της Νέας Δημοκρατίας, Νότης Μηταράκης, σημείωσε ότι οι τεκτονικές αλλαγές της εποχής μας —όπως η απομάκρυνση των νέων από τα παραδοσιακά επαγγέλματα, η επιλογή μικρότερων οικογενειών και η αστικοποίηση— επηρεάζουν το σύνολο των δυτικών κοινωνιών, καθιστώντας την ανάγκη για νέες προσεγγίσεις επιτακτική. Από την πλευρά του, ο βουλευτής Χίου του ΠΑΣΟΚ, Σταύρος Μιχαηλίδης, εξέφρασε την έντονη ανησυχία του για την απουσία επαρκών και αποτελεσματικών μέτρων μέχρι σήμερα, υπογραμμίζοντας ότι η νησιωτική και ηπειρωτική Ελλάδα χρειάζονται άμεσα πιο ουσιαστικές, γενναίες και μόνιμες παρεμβάσεις για να αναχαιτιστεί η πίεση.

Οι αμείλικτοι αριθμοί και το μαθητικό έλλειμμα στα νησιά-σύνορα

Τα στατιστικά στοιχεία που παρουσίασε ο αντιδήμαρχος Χίου και πρόεδρος των Τριτέκνων του νησιού, Αργύρης Γιαμάς, αποτυπώνουν το μέγεθος της ιστορικής πληθυσμιακής υποχώρησης. Από τους 130.000 κατοίκους των προηγούμενων αιώνων, η Χίος αριθμεί σήμερα 50.361 μόνιμους κατοίκους, ενώ οι Οινούσσες και τα Ψαρά περιορίζονται στους 911 και 420 κατοίκους αντίστοιχα.

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο, ωστόσο, αφορά τη νέα γενιά: ο μαθητικός πληθυσμός στα νηπιαγωγεία της Χίου, από 944 παιδιά το σχολικό έτος 2020-2021, προβλέπεται να μειωθεί στα 761 το έτος 2026-2027. Αυτή η δραματική πτώση της τάξης του 19,38% συνιστά άμεση απειλή για τη βιωσιμότητα των σχολικών δομών του νησιού. Την ίδια στιγμή, ο ιστορικός Μιχαήλ Βαρλάς, ειδικός συνεργάτης του Δήμου Χίου, ανέδειξε τη δυσκολία διαχείρισης των υποδομών λόγω της ακραίας εποχικότητας, καθώς ο πληθυσμός αυξάνεται από τους 40.000 κατοίκους τον χειμώνα στους 130.000 το καλοκαίρι, προκαλώντας ασύμμετρη πίεση στο τοπικό σύστημα.

Η πίεση στο ασφαλιστικό και η πρόκληση της ενεργού γήρανσης

Ο πρόεδρος του Ελληνικού Διαδημοτικού Δικτύου Υγιών Πόλεων και πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών, Γιώργος Πατούλης, επικεντρώθηκε στην εθνική διάσταση της κρίσης, παραθέτοντας τη φθίνουσα πορεία των δεικτών: το 1970 η χώρα κατέγραφε 2,4 γεννήσεις ανά γυναίκα, ενώ το 2024 ο δείκτης αυτός βυθίστηκε στο 1,24. Ο κ. Πατούλης τόνισε ότι η υπογεννητικότητα επιφέρει μοιραία τη γήρανση του πληθυσμού, γεγονός που αποδυναμώνει την παραγωγική βάση και απειλεί άμεσα τη βιωσιμότητα των ασφαλιστικών και κοινωνικών συστημάτων, ζητώντας συντονισμένες πολιτικές στήριξης της μητρότητας. Στην ίδια κατεύθυνση, η Υφυπουργός Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, Έλενα Ράπτη, μέσω βιντεοσκοπημένου μηνύματος, επιβεβαίωσε την κυβερνητική προτεραιότητα για τη στήριξη της νέας γενιάς.

Παράλληλα, ο πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Αναπαραγωγικής Ιατρικής, Μιχάλης Κουτσιλιέρης, έθεσε στο τραπέζι την ανάγκη διαχείρισης της γήρανσης με όρους αξιοπρέπειας. Η πρόοδος της ιατρικής επιστήμης και των θεραπευτικών μέσων έχει αυξήσει το προσδόκιμο ζωής, διευρύνοντας την ηλικιακή ομάδα άνω των 65 ετών, γεγονός που απαιτεί από την Πολιτεία τη δημιουργία ισχυρών δομών μακροχρόνιας φροντίδας και υγείας.

Ο αναπαραγωγικός χρόνος που πιέζει και ο ρόλος της επιστήμης

Στο πεδίο της αναπαραγωγικής ιατρικής, ο γενικός γραμματέας της Ελληνικής Εταιρείας Αναπαραγωγικής Ιατρικής, Κωνσταντίνος Πάντος, ανέλυσε τον παράγοντα «χρόνος» στην τεκνοποίηση. Όπως επισήμανε, η ταχύτερα αυξανόμενη ηλικιακή ομάδα που προσπαθεί να αποκτήσει παιδί σήμερα είναι οι γυναίκες και τα ζευγάρια άνω των 40 ετών.

Το βιολογικό όριο: Η καθυστέρηση στην έναρξη της προσπάθειας μειώνει δραματικά τις πιθανότητες για την απόκτηση δεύτερου ή τρίτου παιδιού, καθώς τα αποθέματα γονιμότητας δεν είναι ανεξάντλητα.

Ο κ. Πάντος υπογράμμισε τη σημασία της πρόληψης και της έγκαιρης ενημέρωσης, προτείνοντας την ευρύτερη χρήση της απλής εξέτασης ΑΜΗ (Αντιμυλλέριος Ορμόνη) ως βασικό εργαλείο οικογενειακού προγραμματισμού.

Συμπληρώνοντας την ιατρική προσέγγιση, ο γυναικολόγος αναπαραγωγής Κωνσταντίνος Σφακιανούδης ανέφερε ότι ο σύγχρονος τρόπος ζωής και η παραμονή σε μια παρατεταμένη «ζώνη άνεσης» αναβάλλουν τη δημιουργία οικογένειας, όχι λόγω αδιαφορίας, αλλά εξαιτίας των κοινωνικοοικονομικών πιέσεων. Η ιατρική κοινότητα οφείλει να παρέχει έγκαιρη στήριξη ώστε η απόκτηση παιδιού να μην μετατρέπεται σε όψιμη επιλογή. Στην υψηλή εξειδίκευση του εργαστηριακού τομέα αναφέρθηκε η κλινική εμβρυολόγος Θεοδώρα Γρίβα, εξηγώντας πώς οι εξελιγμένες τεχνικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής βελτιώνουν πλέον θεαματικά τα αποτελέσματα για τα υπογόνιμα ζευγάρια.

Μια ολιστική στρατηγική για το μέλλον των ακριτικών κοινωνιών

Η πρόεδρος του Ithaca Demographic Forum, Ζωή Ηλιοδρομίτη, ξεκαθάρισε ότι το δημογραφικό συνδέεται άρρηκτα με το μέλλον και τη βιωσιμότητα των κοινωνιών, επισημαίνοντας ότι τα νησιά-σύνορα έχουν επείγουσα ανάγκη από ένα ισχυρό πλέγμα υποδομών στην υγεία, την παιδεία και τη στέγαση. Την ανάγκη για σωστή ενημέρωση από την περίοδο της εφηβείας τόνισε ο ομότιμος καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας του ΕΚΠΑ, Γεώργιος Κρεάτσας. Η παρουσία του είχε ιδιαίτερο συμβολισμό λόγω της καταγωγής του από τις Οινούσσες, τις οποίες επισκέφθηκε η αποστολή των διοργανωτών, όπου ο δήμαρχος κ. Δανιήλ παρουσίασε τις ιδιαίτερες προκλήσεις της ακριτικής περιοχής.

Την εκδήλωση χαιρέτισαν επίσης ο αιδεσιμολογιώτατος πατήρ Εμμανουήλ Τζιώτης, ως εκπρόσωπος του Μητροπολίτη Χίου, Ψαρών και Οινουσσών, και ο πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Χίου, Γάννης Γεωργιάδης, ενώ τον συντονισμό είχαν ο φαρμακοποιός Γεώργιος Μαρής και η δημοσιογράφος Έλλη Σπυροπούλου.

Το κεντρικό συμπέρασμα της ημερίδας αναδεικνύει μια επιτακτική ανάγκη: για να ανατραπεί το αρνητικό ισοζύγιο γεννήσεων-θανάτων, απαιτείται η άμεση σύγκλιση της Πολιτείας, της επιστημονικής κοινότητας και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Μόνο μέσα από τη δημιουργία σταθερών οικονομικών, κοινωνικών και αναπτυξιακών κινήτρων θα δοθεί στους νέους ανθρώπους η προοπτική να παραμείνουν, να εργαστούν και να δημιουργήσουν οικογένειες στην ελληνική περιφέρεια.