Ντόχα: Διπλωματικό θρίλερ ΗΠΑ-Ιράν απειλεί να τινάξει στον αέρα τις διαπραγματεύσεις

Η Ντόχα μετατρέπεται σήμερα στο επίκεντρο ενός νέου διπλωματικού θρίλερ, καθώς ΗΠΑ και Ιράν εμφανίζονται να περιγράφουν δύο εντελώς διαφορετικές πραγματικότητες για μια συνάντηση που ο Ντόναλντ Τραμπ θεωρεί δεδομένη, ενώ η Τεχεράνη επιμένει ότι δεν υπάρχει καμία προγραμματισμένη διαπραγμάτευση. Η δημόσια αυτή αντίφαση δεν αποτελεί απλώς μια επικοινωνιακή σύγκρουση. Αντανακλά το βαθύ έλλειμμα εμπιστοσύνης ανάμεσα στις δύο πλευρές, την προσπάθεια κάθε κυβέρνησης να διαμορφώσει το πολιτικό αφήγημα στο εσωτερικό της και την αβεβαιότητα που εξακολουθεί να περιβάλλει την επόμενη ημέρα μετά την κατάπαυση των εχθροπραξιών.

Παράλληλα, αποκαλύπτει ότι το επίκεντρο της αντιπαράθεσης δεν είναι πλέον αποκλειστικά το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης, αλλά και η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, από όπου διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου.

Όσο οι δύο πλευρές αδυνατούν ακόμη και να συμφωνήσουν αν υπάρχει ή όχι διάλογος, τόσο ενισχύονται οι αμφιβολίες για το κατά πόσο μπορεί να υπάρξει ουσιαστική πρόοδος στις συνομιλίες.

Δύο αφηγήσεις για την ίδια ημέρα

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, ανακοίνωσε ότι αμερικανική αντιπροσωπεία βρίσκεται ή μεταβαίνει στη Ντόχα, υποστηρίζοντας ότι οι επαφές πραγματοποιούνται έπειτα από ιρανικό αίτημα.

Η εκδοχή της Τεχεράνης είναι εκ διαμέτρου αντίθετη. Η ιρανική κυβέρνηση διαψεύδει ότι έχει προγραμματιστεί οποιαδήποτε συνάντηση με αμερικανική αντιπροσωπεία και δηλώνει πως πληροφορήθηκε την παρουσία Αμερικανών αξιωματούχων στο Κατάρ αποκλειστικά μέσω των διεθνών μέσων ενημέρωσης.

Παρότι αποκλείει άμεσες συνομιλίες με τις Ηνωμένες Πολιτείες, η ιρανική πλευρά επιβεβαιώνει ότι τεχνικό κλιμάκιο μεταβαίνει στο Κατάρ για επαφές με τις αρχές της χώρας, με αντικείμενο την προσωρινή χαλάρωση των κυρώσεων στις εξαγωγές πετρελαίου και πετροχημικών προϊόντων, καθώς και την αποδέσμευση μέρους των δεσμευμένων ιρανικών κεφαλαίων.

Το Ορμούζ επισκιάζει πλέον το πυρηνικό πρόγραμμα

Η εξέλιξη αυτή αποτυπώνει μια σημαντική μεταβολή στις προτεραιότητες των διαπραγματεύσεων. Το πυρηνικό πρόγραμμα εξακολουθεί να αποτελεί βασικό σημείο τριβής, ωστόσο ολοένα περισσότερο το ενδιαφέρον μεταφέρεται στα Στενά του Ορμούζ, τα οποία η Τεχεράνη αντιμετωπίζει πλέον ως στρατηγικό μοχλό αποτροπής απέναντι σε ενδεχόμενη στρατιωτική ή οικονομική πίεση.

Αναλυτές εκτιμούν ότι η ιρανική ηγεσία επιχειρεί να χρησιμοποιήσει τον έλεγχο της ναυσιπλοΐας ως διαπραγματευτικό χαρτί, επιδιώκοντας ανταλλάγματα όπως η χαλάρωση των κυρώσεων ή η αποδέσμευση οικονομικών πόρων.

Η Ουάσιγκτον, αντίθετα, θεωρεί ότι οποιαδήποτε συζήτηση για οικονομικές παραχωρήσεις μπορεί να προχωρήσει μόνο εφόσον προηγηθεί σαφής δέσμευση της Τεχεράνης ότι δεν θα υπάρξει απειλή για την ελεύθερη διέλευση των εμπορικών πλοίων.

Η διαπραγμάτευση κινδυνεύει πριν ακόμη αρχίσει

Ειδικοί στις διεθνείς σχέσεις εκτιμούν ότι οι τελευταίες εξελίξεις υπονομεύουν τη δυναμική που είχε δημιουργηθεί από τις προηγούμενες επαφές.

Οι δημόσιες αντιπαραθέσεις, οι εκατέρωθεν κατηγορίες περί παραβίασης των συμφωνηθέντων και η απουσία σταθερού διαύλου επικοινωνίας δημιουργούν ένα εξαιρετικά εύθραυστο περιβάλλον.

Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, ακόμη και αν υπάρχουν τεχνικές επαφές μέσω του Κατάρ, η συνέχιση της διπλωματικής διαδικασίας προϋποθέτει περιορισμό της στρατιωτικής έντασης και επιστροφή σε ένα πλαίσιο αμοιβαίας εμπιστοσύνης.

Διαφορετικά, κάθε νέο επεισόδιο στην περιοχή μπορεί να ανατρέψει όσα έχουν συμφωνηθεί και να οδηγήσει σε νέα περίοδο αβεβαιότητας.

Το βάρος πέφτει στους διαμεσολαβητές

Το Κατάρ βρίσκεται και πάλι στο επίκεντρο των προσπαθειών διαμεσολάβησης. Ωστόσο, οι αντικρουόμενες δημόσιες τοποθετήσεις των δύο πλευρών δυσκολεύουν σημαντικά το έργο των μεσολαβητών.

Ορισμένοι αναλυτές επισημαίνουν ότι η ιρανική ηγεσία έχει επανειλημμένα διαψεύσει την ύπαρξη συνομιλιών πριν τελικά συμμετάσχει σε αυτές, γεγονός που οδηγεί αρκετούς να θεωρούν πιθανό ότι οι επαφές θα πραγματοποιηθούν τελικά, έστω και σε διαφορετικό χρόνο ή επίπεδο από αυτό που παρουσιάζει η αμερικανική πλευρά.

Άλλοι, αντίθετα, θεωρούν ότι η σημερινή εικόνα αντανακλά την προσπάθεια κάθε κυβέρνησης να ελέγξει το πολιτικό κόστος στο εσωτερικό της. Για την Ουάσιγκτον, η προβολή μιας εικόνας διαπραγμάτευσης ενισχύει το αφήγημα ότι η αμερικανική πίεση αποδίδει. Για την Τεχεράνη, η δημόσια άρνηση άμεσων συνομιλιών επιτρέπει στην ηγεσία να εμφανίζεται ότι δεν υποχωρεί απέναντι στις αμερικανικές απαιτήσεις.

Περισσότερη μάχη για την εικόνα παρά για την ουσία

Το μεγαλύτερο πρόβλημα, σύμφωνα με αρκετούς αναλυτές, είναι ότι οι δύο πλευρές μοιάζουν να επενδύουν περισσότερο στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται οι συνομιλίες παρά στο περιεχόμενό τους. Η διαφωνία δεν αφορά μόνο τα ζητήματα που θα τεθούν στο τραπέζι, αλλά ακόμη και το αν υπάρχει τραπέζι διαπραγμάτευσης.

Η σύγκρουση των αφηγήσεων αποκαλύπτει ότι η πραγματική μάχη διεξάγεται πλέον τόσο στο πεδίο της διπλωματίας όσο και της δημόσιας εικόνας. Όσο ΗΠΑ και Ιράν αδυνατούν να συμφωνήσουν ακόμη και στους βασικούς όρους της διαδικασίας, τόσο δυσκολότερο γίνεται να υπάρξει πρόοδος στα μεγάλα ανοικτά ζητήματα, από το πυρηνικό πρόγραμμα μέχρι την ασφάλεια στα Στενά του Ορμούζ. Και όσο αυτή η αβεβαιότητα παρατείνεται, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος μια νέα κρίση να ανατρέψει κάθε προσπάθεια αποκλιμάκωσης στη Μέση Ανατολή.