Το “δώρο” Τραμπ στον Ερντογάν: Τι κρύβεται πίσω από τη νέα αμερικανοτουρκική προσέγγιση

Οι δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ για τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν λίγες ημέρες πριν από τη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα δεν πέρασαν απαρατήρητες. Ο Αμερικανός πρόεδρος δεν περιορίστηκε σε μια τυπική διπλωματική φιλοφρόνηση προς έναν σύμμαχο. Αντιθέτως, επέλεξε να μιλήσει για τον Τούρκο πρόεδρο με ασυνήθιστα θερμά λόγια, χαρακτηρίζοντάς τον «σεβαστό ηγέτη», «φίλο» και άνθρωπο που «κάνει εξαιρετική δουλειά για την Τουρκία». Ακόμη πιο εντυπωσιακή ήταν η αναφορά του ότι θα συμμετάσχει στη Σύνοδο του ΝΑΤΟ «από σεβασμό προς τον Ερντογάν», αφήνοντας να εννοηθεί ότι η προσωπική σχέση των δύο ηγετών εξακολουθεί να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις. Ωστόσο, το πραγματικό ενδιαφέρον δεν βρίσκεται μόνο στα κομπλιμέντα.

Σπύρος Σιδέρης

Βρίσκεται στη φράση που ακολούθησε όταν ρωτήθηκε για τα F-35, τους κινητήρες αεροσκαφών και την αμυντική συνεργασία με την Τουρκία: «Πιθανότατα θα κάνω κάτι που θα τον κάνει πολύ χαρούμενο». Η αναφορά αυτή πυροδότησε αμέσως σενάρια για ένα πιθανό αμερικανικό «δώρο» προς την Άγκυρα, σε μια περίοδο κατά την οποία οι σχέσεις των δύο χωρών φαίνεται να εισέρχονται σε νέα φάση μετά από χρόνια εντάσεων, αμοιβαίας δυσπιστίας και πολιτικών συγκρούσεων.

Το παρασκήνιο πίσω από το «δώρο»

Οι δηλώσεις του Τραμπ συνέπεσαν με την αποκάλυψη του Reuters ότι η αμερικανική διοίκηση προετοιμάζεται να προχωρήσει στην έγκριση πώλησης 80 κινητήρων General Electric F110-GE-129 για το τουρκικό μαχητικό αεροσκάφος KAAN, παρά τις αντιρρήσεις που εξακολουθούν να υπάρχουν στο Κογκρέσο.

Η συγκεκριμένη συμφωνία, η αξία της οποίας εκτιμάται ότι ξεπερνά τα 700 εκατ. δολάρια, θεωρείται κρίσιμη για το πιο φιλόδοξο πρόγραμμα της τουρκικής αεροναυπηγικής βιομηχανίας. Οι κινητήρες προορίζονται να εξοπλίσουν τις πρώτες εκδόσεις του KAAN έως ότου ολοκληρωθεί η ανάπτυξη εγχώριου συστήματος πρόωσης.

Αν και ο Τραμπ απέφυγε να αποκαλύψει τι ακριβώς εννοεί όταν μιλά για μια κίνηση που θα ικανοποιήσει την Τουρκία, αρκετοί αναλυτές θεωρούν ότι η υπόθεση των κινητήρων συνδέεται άμεσα με τις δηλώσεις του. Το γεγονός ότι επέλεξε να αναφερθεί δημόσια στο θέμα λίγες ημέρες πριν από τη Σύνοδο της Άγκυρας ενισχύει τις εκτιμήσεις ότι η αμερικανική πλευρά επιδιώκει να στείλει ένα σαφές πολιτικό μήνυμα προς τον Ερντογάν.

Από την κρίση των S-400 στη σταδιακή επαναπροσέγγιση

Μόλις πριν από λίγα χρόνια ένα τέτοιο σενάριο θα φάνταζε σχεδόν αδιανόητο. Η αγορά των S-400 από την Τουρκία προκάλεσε τη σοβαρότερη κρίση στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις των τελευταίων δεκαετιών. Η Άγκυρα αποβλήθηκε από το πρόγραμμα των F-35, βρέθηκε αντιμέτωπη με κυρώσεις βάσει του νόμου CAATSA και η αμυντική συνεργασία μεταξύ των δύο χωρών πέρασε σε περίοδο βαθιάς αβεβαιότητας.

Σήμερα, ωστόσο, η εικόνα εμφανίζεται διαφορετική. Η έγκριση των F-16, οι επαφές υψηλού επιπέδου, οι εξελίξεις στη Συρία και οι νέες γεωπολιτικές προτεραιότητες της Ουάσιγκτον έχουν δημιουργήσει ένα διαφορετικό περιβάλλον. Οι δημόσιες παρεμβάσεις αξιωματούχων όπως ο Τόμας Μπάρακ, ο οποίος έχει επανειλημμένα υπογραμμίσει τη στρατηγική σημασία της Τουρκίας για τις Ηνωμένες Πολιτείες, ενισχύουν την εικόνα μιας σταδιακής αποκατάστασης των διαύλων συνεργασίας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι διαφωνίες έχουν εξαφανιστεί. Οι S-400 παραμένουν ένα από τα πιο δύσκολα ζητήματα στις διμερείς σχέσεις, ενώ εξακολουθούν να υπάρχουν αποκλίσεις σε θέματα που αφορούν τη Συρία, την Ανατολική Μεσόγειο και ευρύτερα ζητήματα περιφερειακής ασφάλειας. Ωστόσο, η αμερικανική πλευρά φαίνεται να επιδιώκει πλέον τη διατήρηση λειτουργικών αμυντικών δεσμών με την Τουρκία, ακόμη και χωρίς την επίλυση όλων των εκκρεμοτήτων.

Γιατί η Τουρκία αποκτά ξανά βαρύτητα για την Ουάσιγκτον

Πίσω από τη μεταβολή αυτή βρίσκεται η αλλαγή του διεθνούς περιβάλλοντος ασφαλείας. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, η αντιπαράθεση με το Ιράν και η αυξανόμενη σημασία της Μαύρης Θάλασσας έχουν αναβαθμίσει τον ρόλο της Τουρκίας στη στρατηγική σκέψη της Δύσης.

Η Άγκυρα παραμένει μία από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνάμεις του ΝΑΤΟ, ελέγχει κρίσιμα γεωγραφικά περάσματα και διαθέτει αυξανόμενη επιρροή σε περιοχές που εκτείνονται από τον Καύκασο έως τη Βόρεια Αφρική. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Τραμπ επέλεξε να υπογραμμίσει δημόσια το μέγεθος και τη σημασία του τουρκικού στρατού, δηλώνοντας ότι «οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν πόσο ισχυρός είναι».

Η αναφορά αυτή δεν είχε μόνο συμβολικό χαρακτήρα. Αντανακλά μια ευρύτερη αμερικανική αντίληψη σύμφωνα με την οποία η Τουρκία εξακολουθεί να θεωρείται αναγκαίος εταίρος για τη διαχείριση μιας σειράς περιφερειακών κρίσεων, παρά τις κατά καιρούς εντάσεις στις διμερείς σχέσεις.

Ο παράγοντας Ισραήλ και η εξίσωση του Ιράν

Η νέα κινητικότητα στις σχέσεις Ουάσιγκτον–Άγκυρας συμπίπτει με μια περίοδο κατά την οποία η κυβέρνηση Τραμπ επιχειρεί να διαμορφώσει μια νέα περιφερειακή ισορροπία στη Μέση Ανατολή. Παρά το γεγονός ότι οι σχέσεις Ηνωμένων Πολιτειών και Ισραήλ παραμένουν στρατηγικές, έχουν καταγραφεί κατά καιρούς διαφοροποιήσεις μεταξύ της Ουάσιγκτον και της κυβέρνησης του Μπενιαμίν Νετανιάχου ως προς τον τρόπο διαχείρισης ορισμένων περιφερειακών κρίσεων.

Σε αυτό το πλαίσιο, μια Τουρκία που διατηρεί λειτουργικές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να θεωρηθεί χρήσιμος παράγοντας σταθερότητας για την αμερικανική στρατηγική. Η Άγκυρα διαθέτει ανοικτούς διαύλους επικοινωνίας με πολλούς περιφερειακούς δρώντες, ενώ κατά το παρελθόν έχει αναλάβει ρόλους διαμεσολάβησης σε διεθνείς κρίσεις και διαπραγματεύσεις.

Η διάσταση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς επανέρχεται στο προσκήνιο η συζήτηση για το μέλλον των αμερικανοϊρανικών σχέσεων μετά τις πρόσφατες εντάσεις. Αν και η Τουρκία δεν αποτελεί άμεσο μέρος μιας ενδεχόμενης συμφωνίας μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν, η γεωγραφική της θέση, οι σχέσεις της με την Τεχεράνη και η δυνατότητά της να συνομιλεί με διαφορετικά κέντρα ισχύος την καθιστούν παράγοντα που η Ουάσιγκτον δύσκολα θα ήθελε να διατηρεί σε απόσταση.

Για την αμερικανική πλευρά, ένας πιο ικανοποιημένος και συνεργάσιμος σύμμαχος στην Άγκυρα θα μπορούσε να λειτουργήσει ως χρήσιμος συνομιλητής σε μελλοντικές πρωτοβουλίες αποκλιμάκωσης, αλλά και ως παράγοντας εξισορρόπησης σε ένα περιβάλλον όπου οι περιφερειακές εξελίξεις συχνά παράγουν απρόβλεπτες δυναμικές.

Η Σύνοδος της Άγκυρας και το μήνυμα του Τραμπ

Η Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα ενδέχεται να αποτελέσει την πρώτη μεγάλη ευκαιρία για να αποτυπωθεί έμπρακτα αυτή η νέα φάση των σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών. Οι δηλώσεις Τραμπ δημιούργησαν ήδη προσδοκίες στην Τουρκία ότι η Ουάσιγκτον ετοιμάζεται να προχωρήσει σε κάποια κίνηση με ουσιαστικό πολιτικό ή αμυντικό περιεχόμενο.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο αν το «δώρο» που προανήγγειλε ο Αμερικανός πρόεδρος αφορά τους κινητήρες για το KAAN ή κάποιο άλλο εξοπλιστικό ζήτημα. Το σημαντικότερο είναι ότι για πρώτη φορά μετά από αρκετά χρόνια η συζήτηση μεταξύ Ουάσιγκτον και Άγκυρας δεν περιστρέφεται γύρω από κυρώσεις, αποκλεισμούς και κρίσεις, αλλά γύρω από πιθανές μορφές συνεργασίας.

Είτε πρόκειται για το KAAN, είτε για μια ευρύτερη πρωτοβουλία αμυντικής συνεργασίας, οι δημόσιες δηλώσεις του Τραμπ δείχνουν ότι η Τουρκία αποκτά εκ νέου αυξημένη βαρύτητα στους αμερικανικούς στρατηγικούς υπολογισμούς. Και αυτό, ανεξάρτητα από το περιεχόμενο του τελικού «δώρου», είναι ίσως το σημαντικότερο μήνυμα που εκπέμπεται πριν από τη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα.