BBC: Η νέα κανονικότητα στη Μέση Ανατολή- Παρατεταμένη κρίση φθοράς χωρίς σαφές τέλος

Το Ιράν όχι μόνο δεν ηττήθηκε, επισημαίνει σε ανάλυσή του το BBC, αλλά εξακολουθεί να διατηρεί σημαντικές δυνατότητες πίεσης, ενώ η σύγκρουση κινδυνεύει να εξελιχθεί σε μια παρατεταμένη κρίση φθοράς, χωρίς σαφές τέλος. Τραμπ και Νετανιάχου πίστευαν ότι μια νίκη επί του Ιράν θα αναδιαμόρφωνε τη Μέση Ανατολή και θα οδηγούσε στην κατάρρευση του ισλαμικού καθεστώτος της Τεχεράνης. Η περιοχή πράγματι αλλάζει, αλλά όχι με τον τρόπο που είχαν υπολογίσει.

Η πρόσφατη κατάρριψη αμερικανικού επιθετικού ελικοπτέρου Apache από το Ιράν αποτελεί ακόμη μία ένδειξη ότι η Ισλαμική Δημοκρατία παραμένει ικανή να πλήττει αμερικανικούς στόχους και δεν δείχνει διατεθειμένη να υποχωρήσει.

Για την ιρανική ηγεσία, η νίκη σε αυτή τη σύγκρουση ταυτίζεται με την επιβίωση του καθεστώτος και την ενίσχυση της αποτρεπτικής του ισχύος, κυρίως μέσω της αναγνώρισης του ελέγχου που ασκεί στα Στενά του Ορμούζ, έναν από τους σημαντικότερους θαλάσσιους διαδρόμους του πλανήτη.

Ο Αμερικανός πρόεδρος και οι στρατιωτικοί του επιτελείς καλούνται πλέον να ισορροπήσουν ανάμεσα στην ανάγκη απάντησης για την απώλεια του ελικοπτέρου και στη διατήρηση των διπλωματικών επαφών με την Τεχεράνη, οι οποίες μέχρι στιγμής έχουν αποφέρει ελάχιστα αποτελέσματα. Το γεγονός ότι το πλήρωμα του Apache επέζησε θεωρείται κρίσιμο, καθώς η απώλεια Αμερικανών στρατιωτών θα μπορούσε να είχε προκαλέσει πολύ πιο σκληρή στρατιωτική αντίδραση, από αυτήν που τελικά ήρθε.

Ο Τραμπ επενδύει σε συμφωνία

Ο Τραμπ εξακολουθεί να επενδύει πολιτικά στην προοπτική μιας συμφωνίας με το Ιράν, η οποία θα επέτρεπε την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ και θα άνοιγε τον δρόμο για μακροχρόνιες διαπραγματεύσεις σχετικά με τα σημαντικότερα ζητήματα ασφαλείας, μεταξύ των οποίων τα αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου της Τεχεράνης και το ευρύτερο πυρηνικό της πρόγραμμα.

Η σύγκρουση παραμένει ιδιαίτερα αντιδημοφιλής στις Ηνωμένες Πολιτείες και ο Αμερικανός πρόεδρος αναζητά μια διέξοδο που θα μπορεί να παρουσιάσει ως πολιτική επιτυχία. Ωστόσο, όσο περνά ο χρόνος, ο στόχος αυτός αποδεικνύεται όλο και πιο δύσκολος.

Τα… ψεύτικα τα λόγια, τα μεγάλα…

Η ιστορία, άλλωστε, έχει δείξει επανειλημμένα ότι οι πόλεμοι είναι πολύ πιο εύκολο να αρχίσουν, παρά να τελειώσουν με μια ξεκάθαρη νίκη. Όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ ξεκίνησαν τις επιχειρήσεις εναντίον του Ιράν, στα τέλη Φεβρουαρίου, τόσο ο Τραμπ όσο και ο Νετανιάχου μιλούσαν σαν να βρισκόταν προ των πυλών μια ιστορική ανατροπή. Και οι δύο θεωρούσαν ότι το καθεστώς που κυβερνά το Ιράν από την ανατροπή του Σάχη το 1979 βρισκόταν στα πρόθυρα της κατάρρευσης.

Από το θέρετρό του στο Μαρ-α-Λάγκο της Φλόριντα, ο Τραμπ επανέλαβε τότε τις υποσχέσεις που είχε δώσει στους αντιπάλους του ιρανικού καθεστώτος, διαβεβαιώνοντάς τους ότι η ελευθερία τους πλησίαζε και ότι σύντομα θα είχαν την ευκαιρία να αναλάβουν τον έλεγχο της χώρας τους.

Την επόμενη ημέρα, ο Νετανιάχου εμφανίστηκε από την έδρα του ισραηλινού υπουργείου Άμυνας στο Τελ Αβίβ και δήλωσε βέβαιος για την επιτυχία της στρατιωτικής εκστρατείας. Για δεκαετίες υποστήριζε ότι η κύρια απειλή για το Ισραήλ προέρχεται από το Ιράν και όχι από τους Παλαιστινίους ή τα αραβικά κράτη της περιοχής. Επί χρόνια προσπαθούσε να πείσει Αμερικανούς προέδρους να συμμετάσχουν σε μια επίθεση κατά της Τεχεράνης, χωρίς επιτυχία. Ο Τραμπ, όμως, αποδείχθηκε διαφορετικός.

Από την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023 και έπειτα, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός υποστήριζε ότι η στρατιωτική ισχύς του Ισραήλ, με τη στήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών, θα εξουδετέρωνε τους εχθρούς του και θα διαμόρφωνε ένα ασφαλέστερο μέλλον για τη χώρα. Η χρήση βίας, και όχι η διπλωματία, αποτελούσε τη βασική του στρατηγική επιλογή.

Σήμερα, όμως, η εικόνα είναι διαφορετική. Επικριτές του Νετανιάχου στο Ισραήλ εκτιμούν ότι η στρατηγική του να επιβάλει τις επιδιώξεις του μέσω στρατιωτικής ισχύος δεν απέδωσε τα αναμενόμενα αποτελέσματα.

Τόσο η Ουάσινγκτον όσο και το Τελ Αβίβ θεωρούσαν ότι είχαν απέναντί τους ένα καθεστώς αποδυναμωμένο από τις οικονομικές κυρώσεις, τη διαφθορά και την κακοδιαχείριση. Εκτιμούσαν επίσης ότι τα πλήγματα κατά της Χαμάς στη Γάζα, της Χεζμπολάχ στον Λίβανο και η ανατροπή του Μπασάρ αλ Άσαντ στη Συρία είχαν αποδυναμώσει σημαντικά το περιφερειακό δίκτυο συμμάχων της Τεχεράνης.

Παράλληλα, πίστευαν ότι η εξόντωση κορυφαίων στελεχών του ιρανικού καθεστώτος, ακόμη και του ανώτατου ηγέτη, θα προκαλούσε εσωτερική κατάρρευση του συστήματος εξουσίας.

Ο ρόλος της νέας ιρανικής ηγεσίας

Ωστόσο, υποτίμησαν την ανθεκτικότητα, τη σκληρότητα και την προσαρμοστικότητα του ισλαμικού καθεστώτος. Το Ιράν είχε προετοιμαστεί επί δεκαετίες για ένα τέτοιο ενδεχόμενο, αναπτύσσοντας μηχανισμούς επιβίωσης και ένα μοντέλο εθνικής ασφάλειας που στηρίζεται τόσο στις στρατιωτικές του δυνατότητες όσο και στις ιδεολογικές και θρησκευτικές του πεποιθήσεις.

Σημαντικές συνέπειες υφίστανται και οι αραβικές χώρες του Κόλπου, σύμμαχοι των Ηνωμένων Πολιτειών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, του Ισραήλ. Δεν πλήττονται μόνο από την απώλεια εσόδων που συνδέονται με την πετροχημική βιομηχανία. Για δεκαετίες επένδυσαν στη δημιουργία μιας εικόνας σταθερότητας και ασφάλειας, προσελκύοντας επενδύσεις δισεκατομμυρίων δολαρίων και εκατομμύρια τουρίστες. Ο πόλεμος απειλεί πλέον να μετατρέψει αυτό το όραμα σε αντικατοπτρισμό.

Από την πλευρά της, η Τεχεράνη θεωρεί ότι η επιβίωσή της, σε συνδυασμό με την ικανότητα να παραλύσει σημαντικό τμήμα της παγκόσμιας οικονομίας μέσω του κλεισίματος των Στενών του Ορμούζ και των πιέσεων προς τις αραβικές χώρες του Κόλπου, μπορεί να μετατραπεί σε μακροχρόνιο εργαλείο αποτροπής απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ.

Η νέα γενιά ηγετικών στελεχών που διαδέχθηκε τους Ιρανούς αξιωματούχους, οι οποίοι σκοτώθηκαν από ισραηλινές και αμερικανικές επιθέσεις, εμφανίζεται εξίσου ιδεολογικά προσηλωμένη με τους προκατόχους της, αλλά περισσότερο πρόθυμη να αναλάβει ρίσκα σε αυτό που αντιλαμβάνεται ως υπαρξιακό αγώνα.

Κεντρικό στοιχείο της ιρανικής στρατηγικής αποτελεί η σύνδεση της κρίσης στον Κόλπο με τον πόλεμο στον Λίβανο. Η Τεχεράνη διαμηνύει ότι δεν μπορεί να υπάρξει ουσιαστική συμφωνία όσο το Ισραήλ συνεχίζει τις επιχειρήσεις εναντίον της Χεζμπολάχ, της οργάνωσης που στηρίζει από τη δεκαετία του 1980 ως βασικό μέσο αποτροπής απέναντι στο Ισραήλ.

Η απόφαση του Τραμπ να περιορίσει τα σχέδια για επίθεση στη Βηρυτό, επικαλούμενος την προοπτική συμφωνίας, θεωρείται από πολλούς ως έμμεση αναγνώριση αυτής της σύνδεσης μεταξύ των δύο μετώπων.

Ο Νετανιάχου έχει απορρίψει δημόσια αυτή τη λογική, χαρακτηρίζοντάς την «απαράδεκτη». Ωστόσο, το βασικό του πρόβλημα είναι ότι ο Τραμπ φαίνεται πλέον να δίνει προτεραιότητα στον τερματισμό της σύγκρουσης και στην εξυπηρέτηση των αμερικανικών συμφερόντων, ακόμη κι αν αυτό συγκρούεται με τον στόχο του Ισραηλινού πρωθυπουργού να συνεχίσει τον πόλεμο μέχρι να θεωρήσει ότι το καθεστώς της Τεχεράνης έχει υποστεί καθοριστικό πλήγμα.

Παρά την ακύρωση της σχεδιαζόμενης επίθεσης στη Βηρυτό, οι ισραηλινές ένοπλες δυνάμεις συνεχίζουν να πραγματοποιούν σφοδρά πλήγματα στον νότιο Λίβανο.

Όταν τα Στενά του Ορμούζ έκλεισαν τον Μάρτιο, πολλοί προειδοποίησαν για σοβαρές συνέπειες στην παγκόσμια οικονομία εάν η κατάσταση παρέμενε αμετάβλητη έως το καλοκαίρι.

Σήμερα, όχι μόνο ο στρατηγικής σημασίας θαλάσσιος διάδρομος παραμένει κλειστός, αλλά χωρίς μια θεαματική διπλωματική εξέλιξη, ελάχιστοι μπορούν να προβλέψουν πότε θα επανέλθει η κανονικότητα στην περιοχή.

Πηγή: ΒΒC