Άρης Στυλιανού στο libre: Η πολιτική χρειάζεται έμπρακτη ανθρωπιά και χαρούμενα πάθη

Ο Άρης Στυλιανού δεν είναι ένας τυπικός ακαδημαϊκός κλεισμένος στην ασφάλεια της θεωρίας. Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, μεταφραστής και βαθύς μελετητής του ανατρεπτικού στοχασμού του Σπινόζα, έχει συνδέσει άρρηκτα την επιστημονική του διαδρομή με την κοινωνική προσφορά και τη δημόσια παρέμβαση. Από τη θέση του Προέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος (2015–2019), όπου εφάρμοσε μια βαθιά κοινωνική και συμπεριληπτική πολιτική, μέχρι τα βαθιά προσωπικά του βιώματα γύρω από το κράτος πρόνοιας και τα δικαιώματα των αναπήρων, η πορεία του καθορίζεται από την πίστη στην αλληλεγγύη και τη δημοκρατία.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο Άρης Στυλιανού μιλά για την «ανώμαλη προσγείωση» στην επικράτεια της εφαρμοσμένης πολιτικής. Αναλύει τους λόγους που τον οδήγησαν να θέσει υποψηφιότητα με τον ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ στην Α’ Θεσσαλονίκης το 2023 και εξηγεί γιατί επιλέγει σήμερα να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της προοδευτικής συμπαράταξης, συμμετέχοντας ενεργά στο Επιστημονικό Συμβούλιο του Ινστιτούτου του Αλέξη Τσίπρα. Με λόγο καθαρό και παρρησία, δηλώνει παρών στη νέα συλλογική προσπάθεια, καταθέτοντας τις δικές του ρηξικέλευθες προτάσεις για το δημόσιο πανεπιστήμιο, τον πολιτισμό και το μέλλον της Θεσσαλονίκης.

Συνέντευξη

Χρόνης Διαμαντόπουλος

–Κύριε Στυλιανού, είστε μελετητής της πολιτικής φιλοσοφίας, με έμφαση σε στοχαστές όπως ο Σπινόζα. Πώς μεταφράζονται οι κλασικές έννοιες της «κοινωνικής δικαιοσύνης» και της «συλλογικής επιθυμίας» στη σημερινή, έντονα ατομικιστική εποχή;

Όντως, ζούμε σε μια εποχή που είναι έντονα ατομικιστική. Βιώνουμε την επικράτηση του νεοφιλελεύθερου φαντασιακού, που αφήνει χώρο μόνο στην ατομική προσπάθεια για επιβίωση, κοινωνική άνοδο, πλουτισμό, επιτυχία. Ωστόσο, η συλλογικότητα δεν έχει εξαφανιστεί, αλλά έχει μετατοπιστεί σε πιο δυσδιάκριτα και όχι προδήλως πολιτικά πεδία ευαισθησιών, όπως είναι η μέριμνα για το περιβάλλον και για την κλιματική αλλαγή, το πολιτιστικό γίγνεσθαι, η καλλιτεχνική αναζήτηση, η διεκδίκηση δικαιωμάτων για όλους, όλες, όλα, ακόμη και για τα μη ανθρώπινα όντα.

Σε αυτό το πλαίσιο, το αίτημα για κοινωνική δικαιοσύνη υφίσταται και γιγαντώνεται όταν οι συνθήκες γίνονται ευνοϊκές. Για παράδειγμα, ας θυμηθούμε τις πρόσφατες (τον Φεβρουάριο του 2025) μεγαλειώδεις αυθόρμητες συγκεντρώσεις εκατομμυρίων πολιτών για τα Τέμπη, σε όλες τις πόλεις της Ελλάδας και του εξωτερικού, προς αναζήτηση δικαιοσύνης και «οξυγόνου». Η συλλογική επιθυμία, η επιθυμία του πλήθους των ανθρώπων, εξακολουθεί να σχηματοποιείται και να εκφράζεται ευθαρσώς, ίσως πιο σπάνια και επιλεκτικά απ’ ό,τι στο παρελθόν, όμως πάντοτε με συγκινητική ευαισθησία, με τρυφερό δυναμισμό και με αξιοθαύμαστη παρρησία.

–Στο έργο σας αναδεικνύετε συχνά τη σημασία της «ανθρωπιάς» και της «αλληλεγγύης». Πιστεύετε ότι οι έννοιες αυτές μπορούν να αποτελέσουν δομικά στοιχεία μιας εφαρμοσμένης πολιτικής ατζέντας σήμερα, ή κινδυνεύουν να παραμείνουν απλές ηθικές προσταγές;

Οι έννοιες ανθρωπιά και αλληλεγγύη έχουν μεγάλη αξιακή και ηθική σημασία, αφού αποτελούν ιδεώδη για οποιαδήποτε ανθρώπινη κοινωνία, δηλαδή ιδανικά που είναι ικανά να διασφαλίσουν τον κοινωνικό δεσμό. Η αλληλεγγύη ή η αδελφοσύνη είναι η τρίτη μεγάλη καθολική έννοια στο τρίπτυχο της Γαλλικής Επανάστασης, μαζί με την ελευθερία και την ισότητα. Η ποιότητα της δημοκρατίας κρίνεται από την επίτευξη της ισοελευθερίας, δηλαδή του συνδυασμού της ισότητας με την ελευθερία, αλλά χρειάζεται να συμπληρώνεται και από την έμπρακτη ανθρωπιά. Αυτό είναι το πιο σημαντικό στοίχημα, ώστε να μπορεί να βρίσκει εφαρμογή μια πολιτισμένη πολιτική, που οφείλει να αναδεικνύει την ισονομία και να προασπίζει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

–Υπηρετείτε στο ΑΠΘ, ένα ίδρυμα που έχει βρεθεί συχνά στο επίκεντρο έντονων πολιτικών και κοινωνικών αντιπαραθέσεων. Με βάση την εμπειρία σας, ποιο είναι το διακύβευμα για το Δημόσιο Πανεπιστήμιο σήμερα και πώς απαντάτε σε όσους προτάσσουν την αυστηρή αστυνόμευση ως λύση για τα προβλήματά του;

Το ΑΠΘ, ήδη από το 2019, δυστυχώς εργαλειοποιήθηκε από την κυβέρνηση της ΝΔ σαν ένας δοκιμαστικός σωλήνας για τους πιο αντιδραστικούς πειραματισμούς και για αντισυνταγματικές εκτροπές, από την ωμή καταστολή και την πανεπιστημιακή αστυνομία μέχρι τα πειθαρχικά μέτρα, από την επιβολή πρυτανικών αρχών μέχρι την ιδιωτικοποίηση και εμπορευματοποίηση της ανώτατης εκπαίδευσης.

Η σημασία του δημόσιου Πανεπιστημίου για τη χώρα μας είναι μεγάλη, διότι το πανεπιστημιακό περιβάλλον δεν προάγει μόνο τη μόρφωση. Με βάση τις ακαδημαϊκές παραδόσεις, εκτός από χώρος έρευνας και παραγωγής νέας γνώσης, είναι και ένας πολυδιάστατος κοινωνικός χώρος, όπου οι νέες και οι νέοι κοινωνικοποιούνται και γίνονται ακαδημαϊκοί πολίτες. Αυτές οι παράμετροι αποτελούν ουσιαστικό στοιχείο ενός δημοκρατικού ελεύθερου Πανεπιστημίου, το οποίο διασφαλίζει και την κοινωνική κινητικότητα.

Έτσι, το δημόσιο Πανεπιστήμιο αποτελεί εστία διαφωτισμού, παραγωγής νέας επιστημονικής γνώσης, καλλιέργειας της κριτικής σκέψης και του πολιτισμού, διεύρυνσης των οριζόντων των φοιτητών και των διδασκόντων. Το διακύβευμα σήμερα δεν είναι ένα Πανεπιστήμιο-φρούριο, αλλά η πολύπλευρη ενίσχυση των εξαιρετικών πανεπιστημίων μας. Όταν έχει τη στήριξη της Πολιτείας, όταν διαθέτει πόρους, ποιοτικό έλεγχο και δημοκρατία, το δημόσιο Πανεπιστήμιο μπορεί να είναι άριστο.

–Έρχεστε καθημερινά σε επαφή με νέους ανθρώπους στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών. Παρά την έντονη πολιτικοποίηση ορισμένων, παρατηρείται διεθνώς μια τάση αποχής των νέων από τις κάλπες. Πώς μπορεί η Πολιτική Φιλοσοφία να ξαναδώσει νόημα στην πολιτική συμμετοχή για τη νέα γενιά;

Η πολύ χαμηλή συμμετοχή (περί το 10%) των φοιτητριών και των φοιτητών στις φοιτητικές εκλογές είναι αποτέλεσμα της γραφειοκρατικοποίησης και της απονεύρωσης του φοιτητικού κινήματος. Θα έλεγε κανείς ότι, από μία άποψη, η εξέλιξη αυτή αποτελεί δείγμα υγείας. Η εμπειρία μου από την επαφή με τη νέα γενιά με πείθει πως υπάρχει ειλικρινής ευαισθησία και γνήσιο ενδιαφέρον για την πολιτική και κοινωνική δράση. Απλώς, οι προϋποθέσεις της πολιτικής δραστηριοποίησης έχουν μετασχηματιστεί σε σχέση με τους παραδοσιακούς τρόπους του παρελθόντος. Η Πολιτική Φιλοσοφία μπορεί να προσφέρει κάποια θεωρητικά σχήματα και ορισμένες μορφές σκέψης, οι οποίες υπό όρους ευνοούν τη συμμετοχή στα κοινά και την πολιτική ενασχόληση.

–Έχετε μιλήσει για την ανάγκη μιας «νέας κοινωνικής συμφωνίας» για τη Θεσσαλονίκη μέσα από ανοιχτή διαβούλευση. Ποια θεωρείτε ότι είναι τα τρία πιο κρίσιμα και άμεσα ζητήματα που πρέπει να λύσει η πόλη για να βελτιώσει την καθημερινότητα των πολιτών της;

Η Θεσσαλονίκη δυστυχώς κάνει συνεχώς βήματα προς τα πίσω και «μικραίνει» από τις κυρίαρχες συντηρητικές πολιτικές. Της λείπει το πράσινο, ο καθαρός αέρας, οι δημόσιες συγκοινωνίες, η καθαριότητα στις γειτονιές, η ανάσα των πολιτών, το παιχνίδι των μικρών παιδιών. Της λείπει η αισιοδοξία, η αυτοπεποίθηση και οι ανοιχτοί ορίζοντες. Θεωρώ πως μια προοδευτική κυβέρνηση και μια ρηξικέλευθη δημαρχία οφείλουν να εξασφαλίσουν: 1/ Μητροπολιτικό Πάρκο στον χώρο της ΔΕΘ, 2/ Ενιαίο παραλιακό μέτωπο με δημόσιες χρήσεις, και 3/ Ποιοτικές δημόσιες συγκοινωνίες με μέσα σταθερής τροχιάς.

–Κατά τη θητεία σας ως Πρόεδρος του ΚΘΒΕ από το 2015 έως το 2019 εφαρμόσατε κοινωνικές πολιτικές, όπως το εισιτήριο των 5 ευρώ. Ποιος πρέπει να είναι, κατά τη γνώμη σας, ο ρόλος του πολιτισμού σε περιόδους όπως η σημερινή, που πολλοί άνθρωποι στρέφονται σε ιδιαίτερα συντηρητικές επιλογές ή απέχουν από την πολιτική;

Ο πολιτισμός και η τέχνη έχουν να επιτελέσουν έναν αναντικατάστατο ρόλο για τη δημοκρατική πολιτική και την κοινωνική συνοχή. Οι πολιτιστικοί οργανισμοί πρέπει να αναζητήσουν το κοινό τους, να σκύψουν και να αφουγκραστούν τις ανάγκες των πολλών, των αποκλεισμένων από το πολιτιστικό προϊόν. Πρέπει να ενδιαφερθούν για το «μη κοινό», όπως έλεγε η αείμνηστη Μυρσίνη Ζορμπά. Χρειαζόμαστε επειγόντως μια νέα πολιτική του πολιτισμού και των τεχνών, για να μην επικρατήσει η μαύρη μισανθρωπία της ακροδεξιάς, αλλά να κυριαρχήσουν στις ζωές μας τα «χαρούμενα πάθη», όπως θα το ήθελε ο Σπινόζα.

–Το 2023 επιλέξατε να εκτεθείτε στην εκλογική διαδικασία ως υποψήφιος βουλευτής με τον ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ στην Α’ Θεσσαλονίκης. Πόσο εύκολη ή δύσκολη είναι η μετάβαση από την «ασφάλεια» της ακαδημαϊκής θεωρίας στην πρώτη γραμμή της κομματικής και εκλογικής μάχης;

Είναι πολύ δύσκολη η εμπλοκή με την πραγματική εφαρμοσμένη πολιτική, μέσα από την ενεργό συμμετοχή σε εκλογές. Ειδικά για όποιες και όποιους προέρχονται από ένα προστατευμένο και εν πολλοίς αυτοαναφορικό ακαδημαϊκό περιβάλλον, οι δυσκολίες είναι περισσότερες. Προκύπτει συχνά μια ανώμαλη προσγείωση στην επικράτεια του πραγματικού, όπου κανείς υποχρεώνεται να αντιμετωπίσει κατάματα, χωρίς προστατευτικά φίλτρα, τους κανονικούς ανθρώπους με όλα τα μικροσυμφέροντα, τις επιδιώξεις και τα πάθη τους. Και την πραγματική κοινωνία με τις αντιφάσεις της, μέσα στην πιο υλική τους έκφανση. Αλλά αυτή είναι η συνθήκη, είναι δηλαδή σαν τη θάλασσα: αν επιλέξεις να βουτήξεις, ακόμα κι αν δεν ξέρεις καλό κολύμπι, αναγκαστικά μπαίνεις και μαθαίνεις να κολυμπάς.

–Τώρα είστε μέλος του επιστημονικού συμβουλίου του Ιδρύματος του πρώην πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα. Στρατεύεστε μαζί του απλά ή θέλετε να είστε και πάλι στην πρώτη γραμμή; 

Πιστεύω ότι ο Αλέξης Τσίπρας είναι ένας χαρισματικός πολιτικός, μια ηγετική προσωπικότητα με ειδικό βάρος στην πολιτική ζωή της χώρας μας, αλλά και στη διεθνή σκηνή. Οι πρωτοβουλίες του έχουν ξεχωριστή σημασία για τη συσπείρωση, την ενότητα και τη συμπαράταξη των προοδευτικών δυνάμεων της πατρίδας μας, με στόχο την αλλαγή πολιτικής προς όφελος της κοινωνίας και των πολιτών.

Στρατεύτηκα στο νέο εγχείρημα του Αλέξη Τσίπρα, αρχικά συμμετέχοντας στο επιστημονικό συμβούλιο του Ινστιτούτου, επιχειρώντας να συμβάλω στους τομείς που γνωρίζω καλύτερα, δηλαδή στην παιδεία, στον πολιτισμό και στους δημοκρατικούς θεσμούς. Δηλώνω παρών και τίθεμαι στη διάθεση της νέας συλλογικής προσπάθειας, ελπίζοντας να καταφέρω να βοηθήσω σε οποιονδήποτε ρόλο και από οποιαδήποτε θέση μού ζητηθεί.

–Η ζωή και η πορεία σας έχει ζυμωθεί με το βίωμα της αναπηρίας μέσω του αδελφού σας και την ίδρυση της Εταιρείας Σπαστικών Βορείου Ελλάδος (ΕΣΒΕ) από τους γονείς σας. Πόσο καθόρισε αυτό το προσωπικό βίωμα τις μετέπειτα φιλοσοφικές και πολιτικές σας επιλογές γύρω από το κοινωνικό κράτος και τα δικαιώματα;

Ο Μαρξ έγραψε ότι ο άνθρωπος είναι το σύνολο των κοινωνικών του σχέσεων. Είμαστε γέννημα των περιστάσεων του βίου και των εμπειριών μας, καθώς είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια και τα έργα μας. Έτσι, πράγματι ο χαρακτήρας μου διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό από το βίωμα της αναπηρίας του αδελφού μου, του Σωτήρη.

Πιστεύω ότι στην Ελλάδα χρειάζεται να γίνουν ακόμα πάρα πολλά στο πεδίο της κοινωνικής πολιτικής και του κράτους πρόνοιας, για μια δυναμική συμπερίληψη όλων των πολιτών με οποιεσδήποτε ειδικές ανάγκες. Η ποιότητα της δημοκρατίας μας, αλλά και της ζωής μας, εξαρτάται πρωτίστως από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τους συμπολίτες μας που έχουν ιδιαιτερότητες. Τούτο ισχύει και επί της αρχής, σε φιλοσοφικό επίπεδο, αλλά κυρίως επί του πρακτέου, στις εφαρμοσμένες δημόσιες πολιτικές που επιλέγουμε και υπηρετούμε.