Ανάλυση: Γιατί ο αραβικός κόσμος τηρεί αποστάσεις από την πρόταση Τραμπ για νέα “Συμφωνία Αβραάμ”

Η νέα παρέμβαση του Ντόναλντ Τραμπ για τη Μέση Ανατολή άνοιξε ξανά τη συζήτηση για μια μεγάλη περιφερειακή αναδιάταξη με επίκεντρο το Ισραήλ, το Ιράν και τις Συμφωνίες του Αβραάμ. Ο Αμερικανός πρόεδρος επιχείρησε να συνδέσει μια πιθανή συμφωνία με την Τεχεράνη με τη διεύρυνση της εξομάλυνσης σχέσεων μεταξύ Ισραήλ και αραβικών ή μουσουλμανικών χωρών, βάζοντας στο ίδιο κάδρο τη Σαουδική Αραβία, το Κατάρ, την Αίγυπτο, την Ιορδανία, την Τουρκία και το Πακιστάν. Η κίνηση προκάλεσε αμέσως ερωτήματα, καθώς ορισμένες από αυτές τις χώρες έχουν ήδη σχέσεις με το Ισραήλ, ενώ άλλες ξεκαθάρισαν ότι οποιαδήποτε πρόοδος περνά μέσα από έναν σαφή δρόμο προς παλαιστινιακό κράτος.

Σπύρος Σιδέρης

Πίσω από την πρόσκληση Τραμπ, πολλοί αναλυτές βλέπουν κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια ακόμη διπλωματική πρωτοβουλία: μια προσπάθεια οικοδόμησης νέου περιφερειακού άξονα υπό αμερικανική ηγεσία.

Η πρόταση που άναψε φωτιές

Ο Ντόναλντ Τραμπ, μέσω ανάρτησής του στην πλατφόρμα Truth Social, συνέδεσε την προοπτική συμφωνίας με το Ιράν με την ανάγκη διεύρυνσης των Συμφωνιών του Αβραάμ. Σύμφωνα με την προσέγγισή του, οι χώρες που εμπλέκονται στη νέα περιφερειακή εξίσωση θα έπρεπε να κινηθούν παράλληλα προς μια νέα μορφή συνεργασίας με το Ισραήλ.

Η λίστα που ανέφερε προκάλεσε εντύπωση. Περιλάμβανε τη Σαουδική Αραβία, το Κατάρ, το Πακιστάν, την Τουρκία, την Αίγυπτο και την Ιορδανία, μαζί με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Μπαχρέιν, που έχουν ήδη υπογράψει τις Συμφωνίες του Αβραάμ.

Η αναφορά στην Αίγυπτο και την Ιορδανία προκάλεσε ιδιαίτερη αίσθηση, καθώς οι δύο χώρες έχουν ήδη συνάψει ειρηνευτικές συμφωνίες με το Ισραήλ. Η Αίγυπτος υπέγραψε ειρήνη το 1979 και η Ιορδανία το 1994. Επομένως, η πρόσκληση Τραμπ δεν φαίνεται να αφορά απλώς την αναγνώριση του Ισραήλ, αλλά μια ευρύτερη περιφερειακή αρχιτεκτονική.

Νέα ομπρέλα συμμαχιών, όχι απλή εξομάλυνση

Η κίνηση του Τραμπ δείχνει ότι η Ουάσιγκτον επιχειρεί να μετατρέψει τις Συμφωνίες του Αβραάμ από πλαίσιο διμερούς εξομάλυνσης σε μια ευρύτερη στρατηγική ομπρέλα. Στόχος δεν είναι μόνο η δημιουργία νέων πρεσβειών ή απευθείας πτήσεων, αλλά η διαμόρφωση ενός άξονα που θα συνδέει το Ισραήλ, τις χώρες του Κόλπου, την Αίγυπτο, την Ιορδανία, την Τουρκία και ενδεχομένως το Πακιστάν.

Σε αυτό το σχήμα, η ασφάλεια, η ενέργεια, οι μεταφορές, το εμπόριο και η διαχείριση κρίσεων θα μπορούσαν να αποτελέσουν βασικούς πυλώνες. Η πρόταση εντάσσεται σε μια περίοδο κατά την οποία η αντιπαράθεση με το Ιράν, ο πόλεμος στη Γάζα και οι πιέσεις στις αραβικές κοινωνίες έχουν καταστήσει κάθε συζήτηση περί εξομάλυνσης εξαιρετικά ευαίσθητη.

Η Ιορδανία ως κρίσιμος κρίκος

Στην Ιορδανία, η αναφορά του Τραμπ δεν θεωρήθηκε τυχαία. Ο Ιορδανός αναλυτής Ντάχαμ Μουτκάλ αλ Φαουάζ εκτίμησε ότι η Ουάσιγκτον βλέπει το Αμμάν ως αναπόσπαστο μέρος κάθε νέας περιφερειακής ισορροπίας.

Η Ιορδανία διατηρεί καθοριστικό ρόλο σε ζητήματα όπως η Ιερουσαλήμ, η Δυτική Όχθη, η ασφάλεια των συνόρων και οι σχέσεις με τους Παλαιστινίους. Για τον λόγο αυτό, οποιοδήποτε νέο περιφερειακό σχήμα που θα αγγίζει το Παλαιστινιακό δεν μπορεί να παρακάμψει το Αμμάν.

Κατά την ίδια ανάγνωση, οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχειρούν να διαμορφώσουν έναν νέο άξονα που θα περιλαμβάνει τον Κόλπο, το Ισραήλ, την Αίγυπτο, την Ιορδανία και την Τουρκία, με στόχο την αναδιάταξη της Μέσης Ανατολής σε στρατιωτικό, οικονομικό και διπλωματικό επίπεδο.

Η Αίγυπτος κρατά χαμηλούς τόνους

Η Αίγυπτος βρίσκεται σε διαφορετική θέση. Οι σχέσεις της με το Ισραήλ είναι θεσμικά κατοχυρωμένες εδώ και δεκαετίες, όμως παραμένουν κυρίως σχέσεις κρατικών μηχανισμών, στρατού, πληροφοριών και συνόρων. Δεν έχουν μετατραπεί σε θερμή κοινωνική ή πολιτική εξομάλυνση.

Για το Κάιρο, μια νέα περιφερειακή συμφωνία θα μπορούσε να αφορά τη συνεργασία γύρω από τη Γάζα, την Ερυθρά Θάλασσα, την ασφάλεια των συνόρων και τη μελλοντική αρχιτεκτονική της περιοχής. Ωστόσο, η Αίγυπτος γνωρίζει ότι κάθε δημόσια μετατόπιση προς το Ισραήλ, ειδικά μετά τον πόλεμο στη Γάζα, έχει σοβαρό πολιτικό κόστος στον αραβικό κόσμο.

Το τουρκικό αίνιγμα

Η περίπτωση της Τουρκίας είναι πιο περίπλοκη. Η Άγκυρα έχει ιστορικές σχέσεις με το Ισραήλ, όμως τα τελευταία χρόνια η πολιτική σύγκρουση έχει βαθύνει. Η κυβέρνηση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν υιοθέτησε ιδιαίτερα σκληρή στάση απέναντι στο Τελ Αβίβ μετά τον πόλεμο στη Γάζα, ενώ περιόρισε και τις εμπορικές σχέσεις.

Μια πιθανή τουρκική συμμετοχή σε ένα διευρυμένο σχήμα τύπου Συμφωνιών του Αβραάμ θα απαιτούσε μεγάλη αλλαγή πολιτικής. Δεν θα επρόκειτο για απλή διπλωματική προσαρμογή, αλλά για στρατηγική αναθεώρηση της τουρκικής γραμμής απέναντι στο Ισραήλ.

Το σαουδαραβικό «έπαθλο»

Η Σαουδική Αραβία παραμένει το μεγάλο ζητούμενο για την Ουάσιγκτον και το Ισραήλ. Το Ριάντ δεν απορρίπτει θεωρητικά την εξομάλυνση, αλλά επιμένει ότι οποιαδήποτε συμφωνία πρέπει να συνδέεται με έναν μη αναστρέψιμο δρόμο προς παλαιστινιακό κράτος.

Ο διάδοχος Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν θα μπορούσε να εντάξει μια συμφωνία με το Ισραήλ σε ένα ευρύτερο στρατηγικό πακέτο με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Όμως, μετά τη Γάζα, το πολιτικό κόστος έχει αυξηθεί σημαντικά.

Ο Σαουδάραβας αναλυτής Αμπντ αλ Χαμίντ αλ Γκομπάιν υπογράμμισε ότι το Ριάντ δεν αντιμετωπίζει την ειρήνη ως προϊόν πίεσης ή γρήγορης συναλλαγής. Η Σαουδική Αραβία, όπως σημειώνει, δεν απορρίπτει την ειρήνη, αλλά δεν μπορεί να την αποσυνδέσει από τα δικαιώματα των Παλαιστινίων και του αραβικού κόσμου.

Κατάρ και Πακιστάν βάζουν κόκκινες γραμμές

Το Κατάρ διατηρεί διαφορετικό ρόλο. Η Ντόχα δεν έχει πλήρεις διπλωματικές σχέσεις με το Ισραήλ, αλλά αποτελεί βασικό μεσολαβητή στις διαπραγματεύσεις με τη Χαμάς, ενώ διατηρεί ανοιχτούς διαύλους με την Ουάσιγκτον και άλλους περιφερειακούς παίκτες.

Η ένταξή του σε ένα σχήμα εξομάλυνσης θα μπορούσε να αποδυναμώσει τον ρόλο του ως μεσολαβητή. Καταριανές πηγές ξεκαθάρισαν ότι η θέση της χώρας παραμένει σταθερή: χωρίς σαφή και μη αναστρέψιμη πορεία προς παλαιστινιακό κράτος, δεν μπορεί να υπάρξει τέτοια κίνηση.

Ακόμη πιο δύσκολη είναι η περίπτωση του Πακιστάν. Το Ισλαμαμπάντ δεν αναγνωρίζει το Ισραήλ και το παλαιστινιακό ζήτημα παραμένει βαθιά συνδεδεμένο με την πολιτική, θρησκευτική και κοινωνική ταυτότητα της χώρας. Πακιστανοί αναλυτές ξεκαθαρίζουν ότι δεν υπάρχει δέσμευση απέναντι στην αμερικανική πρόταση και ότι καμία εξομάλυνση δεν μπορεί να προηγηθεί μιας λύσης δύο κρατών.

Η πραγματική μάχη για τη νέα Μέση Ανατολή

Η πρωτοβουλία Τραμπ μοιάζει λιγότερο με ολοκληρωμένο σχέδιο άμεσης εφαρμογής και περισσότερο με προσπάθεια να τεθεί ένας μέγιστος διαπραγματευτικός πήχης. Η Ουάσιγκτον θέλει να συνδέσει την πίεση προς το Ιράν με μια νέα περιφερειακή τάξη, στην οποία το Ισραήλ και οι βασικές αραβικές δυνάμεις θα εντάσσονται σε κοινό πλαίσιο ασφάλειας και συνεργασίας.

Ωστόσο, η πραγματικότητα παραμένει δύσκολη. Ο πόλεμος στη Γάζα, η οργή της αραβικής κοινής γνώμης και η απουσία ουσιαστικής προόδου στο Παλαιστινιακό καθιστούν εξαιρετικά δύσκολη οποιαδήποτε μαζική εξομάλυνση.

Το μήνυμα από τις αραβικές και μουσουλμανικές πρωτεύουσες είναι σαφές: η εξομάλυνση δεν αποκλείεται, αλλά δεν μπορεί πλέον να παρουσιαστεί ως τεχνική διπλωματική διαδικασία. Χωρίς αξιόπιστη προοπτική για παλαιστινιακό κράτος, η νέα «Συμφωνία Αβραάμ» που οραματίζεται ο Τραμπ κινδυνεύει να μείνει περισσότερο πολιτικό σύνθημα παρά πραγματική περιφερειακή ανατροπή.