Γαλλικό “παράθυρο” για επιστροφή στην Ελλάδα μαρμάρων του Παρθενώνα που εκτίθενται στο Λούβρο
✨Η νέα γαλλική νομοθεσία του Μαΐου 2024 επιτρέπει για πρώτη φορά τον επαναπατρισμό αρχαιοτήτων, όπως τα μάρμαρα του Παρθενώνα από το Μουσείο του Λούβρου.
✨Ο νόμος αφορά μόνο παράνομες αποκτήσεις μετά το 1815 και εξαιρεί αντικείμενα που αποκτήθηκαν μέσω επίσημων ανασκαφών ή επιστημονικών ανταλλαγών.
✨Τα μάρμαρα που αγοράστηκαν ή αποκτήθηκαν μετά το 1815 εμπίπτουν στο νέο πλαίσιο, καθιστώντας τον επαναπατρισμό τους μια ρεαλιστική νομική δυνατότητα.
✨Η διαδικασία απαιτεί έρευνα προέλευσης και τη συγκατάθεση του Λούβρου, ενώ διεθνώς αυξάνεται η πολιτική βούληση για επιστροφές πολιτιστικών αγαθών.
Μια νέα σελίδα στο πολυετές ζήτημα του επαναπατρισμού των αρχαιοτήτων φαίνεται πως ανοίγει η γαλλική νομοθεσία που υιοθετήθηκε επισήμως στις 7 Μαΐου. Όπως αναλύει σε εμπεριστατωμένο άρθρο της στη γαλλική εφημερίδα Le Monde η Κατερίνα Τιτή, δικηγόρος και ερευνήτρια στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας της Γαλλίας (CNRS), ο νέος νόμος για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών δημιουργεί, για πρώτη φορά, τις νομικές προϋποθέσεις ώστε να επιστρέψουν στην Αθήνα ορισμένα από τα μάρμαρα του Παρθενώνα που βρίσκονται σήμερα στις προθήκες του Μουσείου του Λούβρου.
Μέχρι πρότινος, η τύχη των λεηλατημένων ευρωπαϊκών και μεσογειακών αρχαιοτήτων -ελληνικών, αιγυπτιακών ή ετρουσκικών- παρέμενε ένα άτυπο «ταμπού» για το Παρίσι.
Ενώ η δέσμευση που είχε αναλάβει ο πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν το 2017 αφορούσε πρωτίστως την πολιτιστική κληρονομιά της υποσαχάριας Αφρικής, το νέο νομοθετικό πλαίσιο, το οποίο χαρακτηρίζεται δικαίως ιστορικό, διευρύνει τον ορίζοντα.
Ωστόσο, όπως διευκρινίζει η κυρία Τιτή, η εφαρμογή του δεν είναι ανεμπόδιστη, καθώς θέτει δύο βασικούς περιορισμούς: αφενός αφορά αποκλειστικά παράνομες αποκτήσεις που πραγματοποιήθηκαν μετά το 1815, και αφετέρου εξαιρεί ρητά έργα που αποκτήθηκαν μέσω επίσημων ανασκαφικών συμφωνιών ή επιστημονικών ανταλλαγών.
Το ορόσημο του 1815
Για να κατανοήσει κανείς τη δυναμική αλλά και τις προκλήσεις της νέας νομοθεσίας, η περίπτωση των θραυσμάτων του Παρθενώνα στο Λούβρο είναι απολύτως ενδεικτική. Η ιστορία τους ξεκινά στα τέλη του 18ου αιώνα, όταν ο ζωγράφος, διπλωμάτης και αρχαιολόγος Λουί Φρανσουά Σεμπαστιάο Φοβέλ έλαβε σαφείς, κυνικές εντολές από τον Γάλλο πρέσβη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία: «Πάρτε ό,τι μπορείτε, χρησιμοποιήστε κάθε δυνατό τρόπο […] για να λεηλατήσετε στην Αθήνα και στην επικράτειά της οτιδήποτε μπορεί να λεηλατηθεί. Μη λυπηθείτε ούτε τους νεκρούς ούτε τους ζωντανούς».
Αποτέλεσμα αυτής της οργανωμένης αρπαγής (μεταξύ 1788 και 1789) ήταν, μεταξύ άλλων, η περίφημη «Πλάκα των Εργαστινών» από τη ζωφόρο του μνημείου. Καθώς όμως το συγκεκριμένο θραύσμα κατασχέθηκε από τους Γάλλους επαναστάτες το 1792, η ένταξή του στη δημόσια περιουσία της Γαλλίας προηγείται του ορόσημου του 1815. Επομένως, δεν επωφελείται από την απλουστευμένη διαδικασία, και για την επιστροφή του απαιτείται η ψήφιση ενός ειδικού, ad hoc νόμου.
Η νομική εικόνα, ωστόσο, αλλάζει ριζικά για τα υπόλοιπα θραύσματα της γαλλικής συλλογής. Η μετόπη που απεικονίζει έναν Κένταυρο και μία Λαπιθίδα, για παράδειγμα, αγοράστηκε από το Λούβρο σε δημοπρασία το 1818. Αντίστοιχα, άλλες τρεις κεφαλές αποκτήθηκαν πολύ αργότερα, μεταξύ του 1880 και του 1927. Αυτά τα τμήματα πληρούν το χρονολογικό κριτήριο και εμπίπτουν ευθέως στο πεδίο εφαρμογής του νέου νόμου, καθιστώντας τον επαναπατρισμό τους μια απολύτως ρεαλιστική νομική προοπτική.
Τι ισχύει για τα αντικείμενα που μεν εκλάπησαν πριν το 1815, αλλά εισήλθαν στις κρατικές συλλογές μεταγενέστερα; Η Ελληνίδα ερευνήτρια επιχειρηματολογεί με σαφήνεια πως ο νόμος καταλαμβάνει και τις περιπτώσεις όπου η κτήση έγινε από πρόσωπο που δεν διέθετε το νόμιμο δικαίωμα διάθεσης.
Εφόσον ο κάτοχος ενός παράνομου αντικειμένου δεν νομιμοποιείται να το μεταβιβάσει, η κρίσιμη ημερομηνία για το γαλλικό κράτος είναι η στιγμή που το έργο εντάχθηκε στη δική του δημόσια περιουσία.
Η στάση του μουσείου και η διεθνής δυναμική
Ασφαλώς, όπως ξεκαθαρίζει το άρθρο της Le Monde, η διαδικασία δεν αναμένεται ούτε αυτόματη ούτε απλή. Απαιτείται ενδελεχής έρευνα προέλευσης (provenance research) για κάθε μεμονωμένο κομμάτι και, κυρίως, η ρητή συγκατάθεση της διοίκησης του Λούβρου προκειμένου ένα έργο να εξέλθει οριστικά από τις συλλογές του.
Η πολιτική βούληση σε διεθνές επίπεδο μετατοπίζεται δυναμικά υπέρ των επαναπατρισμών, ακολουθώντας τα πρόσφατα παραδείγματα χωρών όπως η Ολλανδία. Με το Βατικανό, την Ιταλία και το Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης να έχουν ήδη ανοίξει τον δρόμο επιστρέφοντας τα δικά τους μάρμαρα του Παρθενώνα, η Γαλλία βρίσκεται πλέον ενώπιον μιας ιστορικής ευκαιρίας.
Με όχημα τον νέο νόμο και με γνώμονα τους στενούς δεσμούς φιλίας με την Ελλάδα, το Παρίσι έχει τη δυνατότητα να προχωρήσει σε μια γενναία πολιτιστική χειρονομία, επουλώνοντας ένα διαχρονικό τραύμα του κορυφαίου μνημείου της δυτικής κληρονομιάς.
SiteDesign