Οικονομία, πετρέλαιο, ενέργεια: Μεγάλοι κερδισμένοι και μεγάλοι χαμένοι του πολέμου ΗΠΑ–Ιράν

Η σύγκρουση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν δεν αναδιαμορφώνει μόνο τις γεωπολιτικές ισορροπίες στη Μέση Ανατολή, αλλά προκαλεί ήδη βαθιές αναταράξεις στην παγκόσμια οικονομία και κυρίως στην αγορά της ενέργειας. Η εκτίναξη των τιμών του πετρελαίου, η αβεβαιότητα γύρω από το Στενό του Ορμούζ και οι φόβοι για παρατεταμένη διαταραχή των θαλάσσιων μεταφορών δημιουργούν ένα νέο ενεργειακό σοκ με σαφείς νικητές και ηττημένους. Αυτή τη φορά, όμως, οι πραγματικά ωφελημένοι δεν είναι απαραίτητα οι χώρες με τη μεγαλύτερη παραγωγή, αλλά εκείνες που διαθέτουν ασφαλείς εξαγωγικές οδούς, ανθεκτικές υποδομές και δυνατότητα να συνεχίσουν τις πωλήσεις τους εκτός της ζώνης κινδύνου του Περσικού Κόλπου.

Σπύρος Σιδέρης

Αντίθετα, οι μεγάλες βιομηχανικές οικονομίες που εξαρτώνται από εισαγωγές ενέργειας βλέπουν το κόστος παραγωγής, τις τιμές καυσίμων και τον πληθωρισμό να αυξάνονται ξανά.

Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας, οι μεταφορές πετρελαίου μέσω του Στενού του Ορμούζ έχουν περιοριστεί δραματικά μετά την έναρξη της κρίσης. Οι ημερήσιες ροές πετρελαίου και παραγώγων, που πριν από την κρίση ξεπερνούσαν τα 20 εκατομμύρια βαρέλια, υποχώρησαν σε επίπεδα κάτω των 4 εκατομμυρίων. Η εξέλιξη αυτή οδήγησε σε απότομη άνοδο των τιμών, με το Brent να κινείται πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι και τους αναλυτές να προειδοποιούν για ακόμη υψηλότερα επίπεδα αν η κρίση παραταθεί.

Οι πρώτοι που επωφελούνται είναι οι μεγάλοι εξαγωγείς πετρελαίου. Οι χώρες του ΟΠΕΚ καταγράφουν θεωρητικά σημαντική αύξηση εσόδων λόγω της ανόδου των τιμών. Ωστόσο, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Όσες χώρες εξαρτώνται σχεδόν αποκλειστικά από τη διέλευση μέσω του Ορμούζ αντιμετωπίζουν σοβαρό κίνδυνο διακοπής εξαγωγών, γεγονός που περιορίζει ή ακόμη και ακυρώνει τα οφέλη των υψηλών τιμών.

• Η Σαουδική Αραβία εμφανίζεται ως ένας από τους βασικούς κερδισμένους της κρίσης. Παρά τις πιέσεις στον Κόλπο, το Ριάντ διαθέτει το στρατηγικό πλεονέκτημα του αγωγού Ανατολής–Δύσης και τη δυνατότητα εξαγωγών μέσω της Ερυθράς Θάλασσας και του λιμανιού της Γιανμπού. Αυτό σημαίνει ότι σημαντικό μέρος των σαουδαραβικών εξαγωγών μπορεί να συνεχιστεί ακόμη και υπό συνθήκες περιορισμένης λειτουργίας του Ορμούζ. Η αύξηση των τιμών μεταφράζεται έτσι σε δεκάδες δισεκατομμύρια επιπλέον έσοδα για το σαουδαραβικό κράτος.

Αντίθετα, το Ιράκ και το Κουβέιτ βρίσκονται σε πολύ πιο ευάλωτη θέση. Παρότι λογιστικά ωφελούνται από την άνοδο του πετρελαίου, η εξάρτησή τους από το Στενό του Ορμούζ καθιστά τις εξαγωγές τους εξαιρετικά επισφαλείς. Αν οι περιορισμοί στη ναυσιπλοΐα συνεχιστούν, τα κράτη αυτά κινδυνεύουν να δουν τα δημοσιονομικά τους να πιέζονται, καθώς η αδυναμία μεταφοράς πετρελαίου θα εξουδετερώσει τα οφέλη των υψηλότερων τιμών.

Το ίδιο το Ιράν βρίσκεται σε αντιφατική κατάσταση. Από τη μία πλευρά, οι υψηλές τιμές αυξάνουν θεωρητικά την αξία των εξαγωγών του. Από την άλλη, οι πολεμικές ζημιές, οι αμερικανικές κυρώσεις, οι περιορισμοί στις εξαγωγές και οι καταστροφές σε ενεργειακές υποδομές καθιστούν εξαιρετικά δύσκολη την αξιοποίηση αυτής της συγκυρίας. Για την Τεχεράνη, το ακριβό πετρέλαιο δεν ισοδυναμεί αυτόματα με οικονομική ανάσα.

• Μεγάλοι κερδισμένοι εκτός Μέσης Ανατολής εμφανίζονται η Ρωσία, οι Ηνωμένες Πολιτείες και ο Καναδάς. Η Μόσχα επωφελείται επειδή οι εξαγωγές της δεν εξαρτώνται από το Ορμούζ, ενώ οι υψηλές τιμές ενισχύουν τα ρωσικά έσοδα. Παρά τις δυτικές κυρώσεις, το ακριβότερο πετρέλαιο λειτουργεί ως σημαντικό στήριγμα για τη ρωσική οικονομία.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούνται ίσως ο μεγαλύτερος στρατηγικός κερδισμένος. Η αμερικανική παραγωγή πετρελαίου βρίσκεται σε πολύ υψηλά επίπεδα, ενώ μεγάλο μέρος της εξάγεται προς αγορές που αναζητούν εναλλακτικές λύσεις αντί του Κόλπου. Το αμερικανικό πετρέλαιο γίνεται πιο ελκυστικό για ασιατικούς και ευρωπαϊκούς αγοραστές. Παρότι η άνοδος των καυσίμων επιβαρύνει τους Αμερικανούς καταναλωτές, η ενεργειακή αυτάρκεια των ΗΠΑ λειτουργεί ως ισχυρό γεωοικονομικό πλεονέκτημα.

• Σημαντικά οφέλη καταγράφει και ο Καναδάς, καθώς διαθέτει μεγάλη εξαγωγική δυνατότητα και βρίσκεται εκτός της γεωπολιτικής ζώνης κινδύνου. Η κρίση ενισχύει τη θέση του ως ασφαλούς προμηθευτή ενέργειας για τη Δύση.

Στην αντίθετη πλευρά βρίσκονται οι μεγάλες οικονομίες που εξαρτώνται από εισαγωγές ενέργειας. Η Κίνα θεωρείται ο μεγαλύτερος οικονομικός χαμένος της κρίσης, καθώς είναι ο μεγαλύτερος εισαγωγέας πετρελαίου στον κόσμο. Η άνοδος των τιμών αυξάνει δραματικά το κόστος εισαγωγών, επιβαρύνει τη βιομηχανική παραγωγή και δημιουργεί νέες πληθωριστικές πιέσεις.

Ιδιαίτερα εκτεθειμένες εμφανίζονται επίσης η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, δύο οικονομίες με τεράστια εξάρτηση από εισαγόμενο πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Παρά τα στρατηγικά αποθέματα που διαθέτουν, μια μακροχρόνια κρίση θα μπορούσε να επιβαρύνει σοβαρά τη βιομηχανία, τις μεταφορές και την κατανάλωση.

• Η Ευρώπη αντιμετωπίζει επίσης σοβαρές πιέσεις. Η Γερμανία, η Γαλλία και η Ιταλία βλέπουν το ενεργειακό κόστος να αυξάνεται ξανά, σε μια περίοδο κατά την οποία οι οικονομίες τους προσπαθούν ακόμη να ανακάμψουν από την προηγούμενη ενεργειακή κρίση που προκάλεσε ο πόλεμος στην Ουκρανία. Η άνοδος των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας και καυσίμων απειλεί να αναζωπυρώσει τον πληθωρισμό και να περιορίσει την ανάπτυξη.

Οι διεθνείς τράπεζες και οι ενεργειακοί οργανισμοί προειδοποιούν ότι η κρίση μπορεί να εξελιχθεί στη μεγαλύτερη διαταραχή της αγοράς πετρελαίου εδώ και δεκαετίες. Αναλυτές της Morgan Stanley εκτιμούν ότι, αν το Στενό του Ορμούζ παραμείνει ουσιαστικά κλειστό για μήνες, οι τιμές θα μπορούσαν να φτάσουν ακόμη και τα 150 ή 180 δολάρια το βαρέλι.

Το μεγάλο ερώτημα είναι αν η κρίση θα παραμείνει ελεγχόμενη ή αν θα οδηγήσει σε μια παρατεταμένη περίοδο ενεργειακής αστάθειας. Προς το παρόν, ο πόλεμος ΗΠΑ–Ιράν δημιουργεί μια νέα παγκόσμια πραγματικότητα: οι πετρελαιοπαραγωγοί με ασφαλείς εξαγωγικές οδούς γεμίζουν τα ταμεία τους, ενώ οι μεγάλες εισαγωγικές οικονομίες πληρώνουν ήδη το κόστος της νέας γεωπολιτικής σύγκρουσης.