Το σχέδιο των “Τριών Νότων”: Χτίζει το Ισραήλ μια νέα “αυτοκρατορία συνόρων”;

Η κλιμάκωση των ισραηλινών επιχειρήσεων στον νότιο Λίβανο δεν μοιάζει πλέον με μια απλή στρατιωτική απάντηση στη δράση της Χεζμπολάχ. Οι εκτεταμένες εντολές εκκένωσης, η συστηματική καταστροφή κατοικιών και υποδομών, οι επιθέσεις σε χωριά κοντά αλλά και πέρα από τον ποταμό Λιτάνι, καθώς και η επιμονή του Ισραήλ να διατηρεί στρατιωτική πίεση παρά τις διπλωματικές προσπάθειες αποκλιμάκωσης, ανοίγουν ένα ευρύτερο ερώτημα: επιδιώκει το Τελ Αβίβ μόνο μια ζώνη ασφαλείας ή επιχειρεί να επιβάλει μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα στα σύνορά του;

Στον αραβικό δημόσιο διάλογο, η συζήτηση αυτή συμπυκνώνεται πλέον στο λεγόμενο σχέδιο των «Τριών Νότων»: Γάζα, νότιος Λίβανος και νότια Συρία ως τρεις κρίσιμες ζώνες ελέγχου, αποτροπής και μακροχρόνιας ισραηλινής στρατιωτικής επιρροής.

Η βασική ιδέα πίσω από αυτή την ανάγνωση είναι ότι το Ισραήλ μετακινείται από τη ρητορική της «απόλυτης νίκης» προς μια πιο πρακτική, αλλά εξίσου σκληρή στρατηγική: τη δημιουργία τετελεσμένων επί του εδάφους. Εκεί όπου δεν μπορεί να υπάρξει καθαρή στρατιωτική ή πολιτική νίκη, μπορεί να υπάρξει έλεγχος χώρου, αποψίλωση παραμεθόριων περιοχών και περιορισμός της επιστροφής των πληθυσμών.

Στον νότιο Λίβανο, αυτή η στρατηγική εμφανίζεται με ιδιαίτερα έντονο τρόπο. Οι καταστροφές σε χωριά της μεθορίου, η διάλυση βασικών υποδομών και η απομάκρυνση χιλιάδων κατοίκων δημιουργούν τον φόβο ότι η περιοχή μπορεί να μετατραπεί σε μια παρατεταμένη νεκρή ζώνη ασφαλείας. Ακόμη και αν σταματήσουν οι επιχειρήσεις, η επιστροφή των εκτοπισμένων θα είναι δύσκολη χωρίς ανοικοδόμηση, εγγυήσεις ασφαλείας και πολιτική συμφωνία.

• Το σχέδιο των «Τριών Νότων» δεν αφορά μόνο τον Λίβανο. Συνδέει τρεις διαφορετικές αλλά αλληλένδετες γεωγραφίες: τη Λωρίδα της Γάζας, στο νότο, όπου το Ισραήλ επιδιώκει να αποτρέψει την ανασυγκρότηση της Χαμάς· τον νότιο Λίβανο, όπου θέλει να περιορίσει τη στρατιωτική παρουσία της Χεζμπολάχ· και τη νότια Συρία, όπου επιχειρεί να εμποδίσει την εδραίωση φιλοϊρανικών δυνάμεων κοντά στα σύνορά του.

Με αυτόν τον τρόπο, η ισραηλινή στρατηγική αποκτά χαρακτηριστικά μιας ευρύτερης «αυτοκρατορίας συνόρων»: όχι απαραίτητα με τυπική προσάρτηση εδαφών, αλλά με μόνιμη δυνατότητα στρατιωτικής παρέμβασης, επιτήρησης και επιβολής όρων σε γειτονικές περιοχές.

Η πολιτική διάσταση είναι εξίσου κρίσιμη. Ο Μπενιαμίν Νετανιάχου, πιεσμένος από το εσωτερικό πολιτικό μέτωπο και από την ακροδεξιά πτέρυγα της κυβέρνησής του, χρειάζεται ένα αφήγημα ισχύος. Καθώς η υπόσχεση για ολοκληρωτική νίκη στη Γάζα αποδεικνύεται δύσκολη, η εικόνα του ελέγχου επί του εδάφους μπορεί να λειτουργήσει ως υποκατάστατο νίκης.

• Στον Λίβανο, όμως, το κόστος αυτής της λογικής είναι τεράστιο. Η Βηρυτός επιμένει ότι δεν μπορεί να υπάρξει ουσιαστική διαπραγμάτευση όσο συνεχίζονται οι βομβαρδισμοί και οι στρατιωτικές επιχειρήσεις. Η λιβανέζικη κυβέρνηση ποντάρει κυρίως στη διπλωματική πίεση, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στη διεθνή κοινότητα. Η Χεζμπολάχ, από την άλλη, θεωρεί ότι μόνο η ένοπλη πίεση μπορεί να αποτρέψει την επιβολή νέων ισραηλινών τετελεσμένων.

Το αδιέξοδο είναι εμφανές. Το Ισραήλ ζητά απομάκρυνση ή αφοπλισμό της Χεζμπολάχ από τις παραμεθόριες περιοχές, χωρίς να δείχνει διάθεση για ουσιαστικές πολιτικές παραχωρήσεις. Ο Λίβανος ζητά κατάπαυση του πυρός πριν από οποιαδήποτε πολιτική διαδικασία. Στο μεταξύ, οι κάτοικοι των χωριών του νότου βλέπουν τις περιουσίες τους να καταστρέφονται και την επιστροφή τους να μετατρέπεται σε αβέβαιη υπόθεση.

• Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο στρατιωτικό. Είναι βαθιά πολιτικό και γεωγραφικό: μπορεί το Ισραήλ να μετατρέψει την καταστροφή σε μόνιμη ασφάλεια; Ή μήπως η επιβολή μιας «αυτοκρατορίας συνόρων» θα παράγει ακριβώς το αντίθετο αποτέλεσμα, δηλαδή περισσότερη αστάθεια, περισσότερη αντίσταση και έναν νέο κύκλο συγκρούσεων;

Στη Μέση Ανατολή, τα σύνορα σπάνια είναι απλές γραμμές στον χάρτη. Είναι μνήμες πολέμων, πληγές εκτοπισμών και ανοιχτοί λογαριασμοί ισχύος. Το σχέδιο των «Τριών Νότων», είτε αποτελεί συγκροτημένη στρατηγική είτε περιγραφή μιας πραγματικότητας που ήδη διαμορφώνεται, δείχνει ότι ο επόμενος μεγάλος πόλεμος της περιοχής μπορεί να μην κριθεί μόνο από τις μάχες, αλλά από το ποιος θα ελέγξει το έδαφος την επόμενη ημέρα.