Τώρα που τελείωσε το ΠΑΣΧΑ ας δούμε την πραγματικότητα για το ελληνικό χωριό

Εν αντιθέσει με τις ημέρες των γιορτών και κυρίως του Πάσχα αρκεί μία βόλτα στην ελληνική περιφέρεια, σε οποιοδήποτε νομό, κυρίως της ηπειρωτικής Ελλάδας για να πειστεί και ο πλέον δύσπιστος ότι η ελληνική περιφέρεια ερημώνει. Το ελληνικό χωριό, αυτό το σπουδαίο κύτταρο κοινοτισμού, εξαφανίζεται σιγά σιγά από το χάρτη, πολλές φορές και κυριολεκτικά.

Νίκος Γιαννόπουλος

Το ποσοστό του πληθυσμού που ζει σε αγροτικές περιοχές στην Ελλάδα (αυτό ήταν κατ΄εξοχήν τα χωριά) μειώνεται διαρκώς. Σύμφωνα με στοιχεία Παγκόσμιας Τράπεζας, το  ποσοστό του συνολικού πληθυσμού στα χωριά είναι μόλις 19% το 2024 — σημαντικά κάτω από το ιστορικό υψηλό 44% του 1960. Από το 1960 και έπειτα βέβαια η Ελλάδα αστικοποιήθηκε βίαια, ο πληθυσμός των μεγάλων πόλεων μεγάλωσε και τα χωριά σταδιακά εγκαταλείφθηκαν.

Ο συνολικός αγροτικός πληθυσμός σε απόλυτα νούμερα, πέφτει σταθερά για πάνω από 25 χρόνια: Το 2024 ήταν περίπου 1,97 εκατ. άτομα, μειωμένο από πάνω από 3,6 εκατ. το 1960. Η μείωση αυτή ισοδυναμεί με μείωση κατά σχεδόν 50% σε περίπου 6 δεκαετίες οι οποίες, όπως ήδη τονίστηκε, σημαδεύτηκαν από την εσωτερική μετανάστευση που αποτέλεσε το trend μίας ολόκληρης εποχής.

Το κυριότερο: Οι μελέτες δείχνουν ότι ο πληθυσμός των χωριών και των ορεινών περιοχών δεν αναπληρώνεται λόγω μετανάστευσης προς τις πόλεις, χαμηλών γεννήσεων και γήρανσης. Οι άνθρωποι φεύγουν και δεν επιστρέφουν σχεδόν ποτέ. Αυτή είναι μία πολύ πικρή πραγματικότητα που αποκτά χαρακτήρα μάστιγας σε περιφέρειες της χώρας όπως η δυτική Μακεδονία.

Ένας από τους βασικότερους λόγους είναι η έλλειψη επαγγελματικών ευκαιριών στην ύπαιθρο αλλά και η απροθυμία των νέων ανθρώπων να εργαστούν στον πρωτογενή τομέα της χώρας.

Σε πολλά χωριά οι δυνατότητες απασχόλησης περιορίζονται κυρίως στη γεωργία και την κτηνοτροφία, επαγγέλματα που συχνά έχουν χαμηλό εισόδημα και μεγάλη αβεβαιότητα. Αντίθετα, οι μεγάλες πόλεις προσφέρουν περισσότερες επιλογές εργασίας, καλύτερες αμοιβές και περισσότερες προοπτικές επαγγελματικής εξέλιξης.

Ένας δεύτερος σημαντικός παράγοντας είναι οι περιορισμένες υποδομές και υπηρεσίες. Σε αρκετές αγροτικές περιοχές υπάρχουν λιγότερα σχολεία, νοσοκομεία, μέσα μεταφοράς και πολιτιστικές δραστηριότητες. Αυτό δυσκολεύει ιδιαίτερα τις οικογένειες με παιδιά, οι οποίες προτιμούν να μετακινηθούν σε περιοχές όπου έχουν καλύτερη πρόσβαση σε εκπαίδευση και υγειονομική περίθαλψη. Είναι χαρακτηριστικό ότι πολλές κωμοπόλεις της ελληνικής επικράτειας δεν διαθέτουν καν φυσικό τραπεζικό κατάστημα.

Είναι σαφές, την ίδια ώρα, ότι ο πληθυσμιακός «ξεριζωμός» στην ύπαιθρο δεν πλήττει το σύνολο της χώρας με τον ίδιο τρόπο: οι πιο απομακρυσμένες, ορεινές και ημιορεινές περιοχές του ελληνικού ηπειρωτικού χώρου εμφανίζουν τις πιο έντονες μειώσεις πληθυσμού σε δεκαετίες, σύμφωνα με ανάλυση δημογραφικών δεδομένων από απογραφές.

Αυτές οι περιοχές, μακριά από αστικά κέντρα και βασικές υποδομές, έχουν βιώσει επαναλαμβανόμενη απώλεια κατοίκων κυρίως νεαρής ηλικίας, καθώς οι νέοι μετακινούνται για εργασία ή εκπαίδευση.

Σε επίπεδο περιφερειών, οι δημογραφικές τάσεις δείχνουν ότι μονίμως πληθυσμιακά μειούμενες είναι οι ορεινές ζώνες της Κεντρικής Ελλάδας, της Ηπείρου, της Μακεδονίας και της Πελοποννήσου. Αντίθετα, κάποιες περιοχές όπως το Νότιο Αιγαίο και η Κρήτη εμφανίζουν πιο σταθερές ή ακόμα και θετικές δημογραφικές αλλαγές, χάρη στη σχετική οικονομική ανάπτυξη, τον τουρισμό και υψηλότερους δείκτες γεννητικότητας σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό.

Σε πολλές από αυτές τις περιπτώσεις η απώλεια πληθυσμού ξεπερνά το 20 % σε μια δεκαετία, με το φαινόμενο να είναι ιδιαίτερα έντονο σε ορεινές και ημιαπομακρυσμένες περιοχές της Β. Ελλάδας και της Θράκης, όπου η γήρανση και η μετανάστευση των νέων προς αστικά κέντρα είναι πιο έντονη.

Δήμοι όπως η Νέα Ζίχνη και το Κάτω Νευροκόπι είδαν τον πληθυσμό τους να μειώνεται περισσότερο από 30% μέσα σε μία δεκαετία όπως προκύπτει από τα επίσημα στοιχεία των απογραφών.

Επιπλέον, σύμφωνα με στοιχεία από την ΕΕΤΑΑ, ο πληθυσμός μειώθηκε σε 247 από τους 332 δήμους της χώρας, με τις μειώσεις να φτάνουν έως και 30 % σε αρκετές περιπτώσεις.

Τι χρειαζόμαστε…χθες; Ενα τουλάχιστον δεκαετές πλάνο ανάπτυξης της ελληνικής περιφέρειας. Με κίνητρα για την ενίσχυση του πληθυσμού, με φιλικές πολιτικές προς τη μετανάστευση “από έξω προς τα μέσα”, με ενίσχυση του πρωτογενούς τομέα και διαρκή παρακολούθηση της αποτελεσματικότητας όλων των εφαρμοσμένων πολιτικών.

Σε αντίθεση περίπτωση η χώρα θα βρεθεί αντιμέτωπη όχι μόνο με μαρασμό του πρωτογενούς τομέα αλλά και με βαθιά οικονομική και κοινωνική κρίση την οποία θα προκαλέσει η κραυγαλέα ανισορροπία πληθυσμού και αναγκών μεταξύ των αστικών κέντρων και της περιφέρειας.