Πλησιάζει ο “θάνατος” του ΝΑΤΟ;- Που οδηγείται η ρήξη που προκαλεί ο Τραμπ

Οι ΗΠΑ και το Ιράν φέρνουν αναταράξεις στο ΝΑΤΟ, με αυξανόμενες ανησυχίες για τη συνοχή της συμμαχίας. Πολλοί αναλυτές, όπως σημειώνει ο Guardian, θεωρούν πώς ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή και ο σχεδιασμός του Ντόναλντ Τραμπ ίσως προκαλέσουν τον “θάνατο” του οργανισμού.

Η παράπλευρη απώλεια αποτελεί διαχρονικό κίνδυνο του πολέμου, γνωστή κυρίως για τις επιπτώσεις της στην αλήθεια και τους αμάχους. Πολύ σπανιότερα, όμως, επηρεάζει στρατιωτικές συμμαχίες. Οι σύμμαχοι των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ φοβούνται ότι αυτό ενδέχεται να αλλάξει, μετά την απόφαση της Ουάσιγκτον να συνεργαστεί με το Ισραήλ στον πόλεμο κατά του Ιράν.

Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει επιτεθεί στη συμμαχία με σφοδρότητα, κατηγορώντας την για έλλειψη αφοσίωσης και αποτυχία να βοηθήσει στην επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ. Η Τεχεράνη έκλεισε το στρατηγικό πέρασμα ως απάντηση στη στρατιωτική επίθεση που δέχθηκε, μια σύγκρουση που αυτή τη στιγμή βρίσκεται σε παύση χάρη σε εκεχειρία δύο εβδομάδων με διαμεσολάβηση του Πακιστάν.

Οι επικρίσεις του Τραμπ προς τη 77χρονη συμμαχία δεν είναι καινούργιες· οι κατηγορίες περί «τζαμπατζήδων» συμμάχων λόγω ανεπαρκών αμυντικών δαπανών χρονολογούνται από την πρώτη του θητεία. Ωστόσο, η ένταση και η απειλητική φύση των δηλώσεών του έχουν ενταθεί, προκαλώντας φόβους για πιθανή εγκατάλειψη του ΝΑΤΟ – κάτι που απαιτεί έγκριση από το Κογκρέσο.

Το κλίμα πανικού οδήγησε τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, σε αιφνιδιαστικό ταξίδι στην Ουάσιγκτον. Εκεί προσπάθησε να κατευνάσει τις εντάσεις με τον Τραμπ σε κλειστή συνάντηση στον Λευκό Οίκο την Τετάρτη.

Επεισοδιακή συνάντηση Ρούτε – Τραμπ και δημόσιες επιθέσεις

Η δίωρη και πλέον συνάντηση δεν κύλησε ομαλά, παρά τη φήμη του Ρούτε ως «ψιθυριστή του Τραμπ». «Ήταν χάλια», σχολίασε Ευρωπαίος αξιωματούχος στο Politico, χαρακτηρίζοντας τη συνάντηση «μια σειρά προσβολών» όπου ο Τραμπ «φαινομενικά απείλησε να κάνει τα πάντα».

Μετά τη συνάντηση, ο Τραμπ εξαπέλυσε νέο μπαράζ ύβρεων μέσω της πλατφόρμας Truth Social, γράφοντας με κεφαλαία: «ΤΟ ΝΑΤΟ ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΕΚΕΙ ΟΤΑΝ ΤΟΥΣ ΧΡΕΙΑΖΟΜΑΣΤΑΝ ΚΑΙ ΔΕ ΘΑ ΕΙΝΑΙ ΕΚΕΙ ΑΝ ΤΟΥΣ ΞΑΝΑΧΡΕΙΑΣΤΟΥΜΕ. ΘΥΜΗΘΕΙΤΕ ΤΗ ΓΡΟΙΛΑΝΔΙΑ, ΕΚΕΙΝΟ ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ, ΚΑΚΟΔΙΑΧΕΙΡΙΖΟΜΕΝΟ ΚΟΜΜΑΤΙ ΠΑΓΟΥ!!!».

Ωστόσο, δεν υπήρξε κάποια οριστική δήλωση περί αποχώρησης των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ – μια συμμαχία που ιδρύθηκε το 1949, ως ανάχωμα στην εξάπλωση του σοβιετικού κομμουνισμού και σήμερα αριθμεί 32 χώρες.

Σε ομιλία του στο Ίδρυμα Ρόναλντ Ρέιγκαν την επόμενη μέρα, ο πρώην πρωθυπουργός της Ολλανδίας Ρούτε κινήθηκε μεταξύ αυτοκριτικής και κατανόησης της θέσης του Τραμπ για το Ιράν. Παραδέχθηκε ότι τα μέλη του ΝΑΤΟ ήταν «τουλάχιστον αργά» στην υποστήριξή τους προς τις ΗΠΑ για τον πόλεμο κατά του Ιράν – μια επιχείρηση για την οποία δεν είχαν ενημερωθεί ούτε συμφωνήσει οι περισσότεροι.

Παράλληλα όμως, επαίνεσε τον Τραμπ για την «τολμηρή ηγεσία» του, υποστηρίζοντας ότι το ΝΑΤΟ θα επιβιώσει χάρη στις παρεμβάσεις αυτές. Υπενθύμισε τη δέσμευση των συμμάχων για αμυντικές δαπάνες 5% του ΑΕΠ έως το 2035.

Ρητορικές πληγές και ανησυχίες για το μέλλον της συμμαχίας

Παρότι η φυσική επιβίωση της συμμαχίας παραμένει, οι συνεχείς ρητορικές επιθέσεις του Τραμπ αφήνουν βαθιά ηθικά τραύματα. Έχει υποβαθμίσει το ΝΑΤΟ ως «χάρτινη τίγρη» και έχει απαιτήσει από έναν εκ των ιδρυτών, τη Δανία, να παραχωρήσει τη Γροιλανδία στις ΗΠΑ – αυξάνοντας τον κίνδυνο στρατιωτικής σύγκρουσης εντός της συμμαχίας.

Οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες έχουν επίσης συγκλονιστεί από τις πολεμοχαρείς απειλές του Τραμπ προς το Ιράν – περιλαμβανομένης της προειδοποίησης ότι ο ιρανικός πολιτισμός θα εξαφανιστεί «για πάντα» αν δεν ανοίξουν τα Στενά του Ορμούζ.

Αναλυτές εκτιμούν πως τέτοιες απαιτήσεις και απειλές διαβρώνουν την εμπιστοσύνη που αποτελεί θεμέλιο της συμμαχίας. Ο ιστορικός Φράνσις Φουκουγιάμα σημείωσε πως «είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι ο τρέχων πόλεμος με το Ιράν και η κρίση στα Στενά του Ορμούζ δεν σηματοδοτούν μια θεμελιώδη ρήξη στη δομή ασφαλείας της Βόρειας Ατλαντικής Συμμαχίας».

«Το ΝΑΤΟ είναι μια συμμαχία χτισμένη στην εμπιστοσύνη: η αποτρεπτική της αξία βασίζεται στην πεποίθηση πως τα μέλη θα βοηθήσουν όποιο δεχθεί επίθεση. Ο Τραμπ κατηγορεί τα μέλη για προδοσία επειδή δεν συνεργάστηκαν στην επαναλειτουργία των Στενών – αλλά κανείς δεν υπέγραψε να διεξάγει επιθετικό πόλεμο», τόνισε ο Φουκουγιάμα.

Διχογνωμίες εντός Ευρώπης και αμφιβολίες για τη σταθερότητα των ΗΠΑ

Ο διευθυντής ευρωπαϊκών σπουδών στο Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων και πρώην σύμβουλος προέδρων των ΗΠΑ Τσαρλς Κάπσαν, σημείωσε ότι οι Ευρωπαίοι προσπαθούν να κρατήσουν ζωντανό το ΝΑΤΟ μέχρι να ολοκληρωθεί η θητεία Τραμπ. Ωστόσο, υπάρχουν μακροπρόθεσμοι φόβοι πως οι ΗΠΑ ίσως δεν μοιράζονται πλέον τις ίδιες αξίες με τους Ευρωπαίους συμμάχους τους.

«Οι Ηνωμένες Πολιτείες πάντα ήθελαν να αλλάξουν τον κόσμο ως ιδεαλιστική δύναμη. Ίσως όμως πλέον έχουν γίνει απλώς μία ακόμη μεγάλη δύναμη που λειτουργεί με βάση τον ρεαλισμό – όπως η Ρωσία ή η Κίνα», δήλωσε ο Κάπσαν. Προέβλεψε ότι θα υπάρξει εσωτερική αντίδραση στις ΗΠΑ κατά της εχθρικής στάσης του Τραμπ απέναντι στο ΝΑΤΟ – καθώς η συμμαχία παραμένει δημοφιλής στην αμερικανική κοινωνία – κάτι που θα μπορούσε να οδηγήσει σε πιο παραδοσιακή στάση από έναν επόμενο πρόεδρο.

Ωστόσο, προειδοποίησε πως οι υποψίες μεταξύ των συμμάχων θα παραμείνουν: «Όποιος είναι σήμερα σύμμαχος των ΗΠΑ αναρωτιέται αν περνάμε μια μακρά περίοδο πολιτικής αστάθειας και απρόβλεπτης εξωτερικής πολιτικής στις ΗΠΑ που θέτει υπό αμφισβήτηση την αξιοπιστία τους; Η απάντησή μου είναι ναι».

Στρατηγική σημασία αμερικανικής παρουσίας και κρίσιμος ρόλος Ευρώπης

Παρά τους φόβους περί αποχώρησης, ένα τέτοιο σενάριο θεωρείται απίθανο λόγω της παρουσίας 80.000 Αμερικανών στρατιωτών, καθώς και πολλών βάσεων στην Ευρώπη – στοιχεία-κλειδιά για την παγκόσμια ισχύ των ΗΠΑ κατά τη δεύτερη προεδρία Τραμπ.

Η ειδικός στο ΝΑΤΟ Kριστίν Μπερζίνα, από το German Marshall Fund, προειδοποιεί πως οι επιθέσεις Τραμπ αποδυναμώνουν τη συμμαχία σε μια περίοδο όπου η στρατιωτική συνεργασία βρίσκεται στο υψηλότερο επίπεδο όλων των εποχών. «Η μαγεία του ΝΑΤΟ δεν είναι μόνο η πραγματική στρατιωτική ισχύς — η οποία παραμένει ισχυρή — αλλά και η αποτρεπτική επίδραση και ο βαθμός σύμπνοιας μεταξύ των συμμάχων», σημειώνει. Οι δημόσιες επιθέσεις από τον ισχυρότερο εταίρο απογοητεύουν τα μέλη και δημιουργούν λανθασμένες εντυπώσεις για την πραγματικότητα της στενής στρατιωτικής συνεργασίας.

Πιο ανησυχητικό όμως είναι ο κίνδυνος να διευρυνθεί το χάσμα Δύσης-ΗΠΑ μέσω ενός πολέμου λέξεων που μπορεί να ωθήσει τον Λευκό Οίκο να αποστασιοποιηθεί από τη συμμαχία – αφήνοντας τα ανατολικά μέλη εκτεθειμένα στη ρωσική επιθετικότητα. «Φοβάμαι όλο και περισσότερο πως οι δυτικοευρωπαϊκές χώρες πιστεύουν ότι συμφέρει να αντιταχθούν ανοιχτά στον Τραμπ», προσθέτει η Μπερζίνα. «Στην πραγματικότητα όμως, η Ευρώπη δεν μπορεί χωρίς τις ΗΠΑ μπροστά στην πιθανότητα μιας αναθεωρητικής Ρωσίας στα σύνορα του ΝΑΤΟ».

«Οι χώρες που σήμερα αντιτίθενται πιο έντονα στον Τραμπ είναι εκείνες που πιθανόν δεν θα χρειαστεί να αντιμετωπίσουν μόνες τους τις συνέπειες αυτής της ρητορικής», συνεχίζει. «Η Ευρώπη είναι δεμένη με τις ΗΠΑ – κι αυτό πρέπει να το αξιοποιήσει όσο μπορεί. Ναι, τώρα είναι δύσκολα· είναι δυσάρεστο κι αγχωτικό· όμως [οι ΗΠΑ] παραμένουν αναντικατάστατες».