Βαγδάτη: Η αόρατη πρωτεύουσα του πολέμου Ιράν–ΗΠΑ–Ισραήλ

Καθώς ο πόλεμος ανάμεσα στο Ιράν, τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ αποκτά ολοένα πιο σύνθετα χαρακτηριστικά, γίνεται όλο και πιο σαφές ότι η σύγκρουση δεν περιορίζεται στους βομβαρδισμούς, στις πυραυλικές επιθέσεις ή στις απευθείας στρατιωτικές αναμετρήσεις. Πίσω από το ορατό μέτωπο εξελίσσεται ένα δεύτερο, λιγότερο θεαματικό αλλά εξίσου κρίσιμο πεδίο αντιπαράθεσης, όπου οι ισορροπίες δεν διαμορφώνονται με τεθωρακισμένα και μαχητικά, αλλά με δίκτυα επιρροής, μυστικές επιχειρήσεις, ανταγωνισμούς υπηρεσιών πληροφοριών και πολιτικοστρατιωτική διείσδυση. Και στο κέντρο αυτού του αθέατου πολέμου βρίσκεται η Βαγδάτη.

Σπύρος Σιδέρης

Η ιρακινή πρωτεύουσα δεν είναι απλώς μια πόλη που παρακολουθεί από κοντά τις εξελίξεις στην περιοχή. Τα τελευταία χρόνια έχει μετατραπεί σε έναν χώρο όπου τέμνονται τα συμφέροντα της Τεχεράνης, της Ουάσιγκτον, του Ισραήλ, αλλά και μιας σειράς τοπικών και παρακρατικών δρώντων που λειτουργούν στο ενδιάμεσο.

Έτσι, ενώ ο δημόσιος λόγος επικεντρώνεται στις στρατιωτικές επιχειρήσεις εντός ή γύρω από το ιρανικό έδαφος, η πραγματική εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη: ο πόλεμος επεκτείνεται και αναπαράγεται σε ένα δευτερεύον αλλά στρατηγικά κρίσιμο πεδίο, εκεί όπου οι ισορροπίες είναι πιο εύθραυστες και οι διαχωριστικές γραμμές πολύ λιγότερο καθαρές.

Η Βαγδάτη ως εναλλακτικό κέντρο επιχειρήσεων

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Βαγδάτη φαίνεται να αποκτά έναν νέο ρόλο: όχι μόνο ως περιφερειακός σταθμός συνεννόησης και επιρροής, αλλά και ως πιθανός επιχειρησιακός κόμβος για την ιρανική στρατηγική. Οι πληροφορίες που κυκλοφορούν το τελευταίο διάστημα συγκλίνουν στην εκτίμηση ότι η Τεχεράνη, υπό την πίεση των εξελίξεων και των πληγμάτων που δέχθηκε, αναζήτησε εναλλακτικούς χώρους για την οργάνωση επιχειρήσεων, τη διατήρηση επαφών και τη διαχείριση δικτύων φιλικών δυνάμεων στην περιοχή.

Η επιλογή του Ιράκ και ειδικότερα της Βαγδάτης δεν είναι τυχαία. Το Ιράν διαθέτει εκεί βαθιά ερείσματα, όχι μόνο μέσω πολιτικών συμμάχων, αλλά και μέσω παραστρατιωτικών σχηματισμών, δικτύων ασφαλείας και ένοπλων ομάδων που κινούνται στο όριο μεταξύ κρατικής νομιμότητας και αυτόνομης ισχύος. Αυτή η πραγματικότητα επιτρέπει στην Τεχεράνη να δρα σε ένα περιβάλλον που δεν της είναι ξένο, να διατηρεί ανοικτούς διαύλους συντονισμού και, εφόσον απαιτηθεί, να μεταφέρει μέρος της αναμέτρησης εκτός του άμεσου ιρανικού θεάτρου.

Ο πόλεμος των δικτύων και όχι των συνόρων

Η πιο ουσιαστική μεταβολή που καταγράφεται στη σημερινή φάση της κρίσης είναι ότι ο πόλεμος δεν διεξάγεται πλέον αποκλειστικά ανάμεσα σε κράτη με καθορισμένα σύνορα, σαφείς διοικήσεις και ευδιάκριτες ζώνες ευθύνης. Διεξάγεται ολοένα περισσότερο μέσω δικτύων, πληρεξούσιων σχηματισμών, παραστρατιωτικών μηχανισμών και ένοπλων οργανώσεων που λειτουργούν ως προέκταση κρατικής ισχύος, χωρίς να φέρουν πάντοτε την επίσημη υπογραφή του κράτους που τις καθοδηγεί.

Στο ιρακινό έδαφος αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές. Οι επιθέσεις με drones, οι στοχευμένες επιχειρήσεις κατά αμερικανικών στόχων ή συμφερόντων και η κινητικότητα ένοπλων οργανώσεων που συνδέονται πολιτικά ή επιχειρησιακά με το Ιράν συνθέτουν ένα περιβάλλον ασύμμετρου πολέμου. Πρόκειται για μια μορφή αναμέτρησης στην οποία η ευθύνη παραμένει συχνά σκόπιμα θολή και η διάκριση ανάμεσα στο τοπικό και το περιφερειακό επίπεδο γίνεται όλο και πιο δυσδιάκριτη.

Αυτό είναι και το πιο επικίνδυνο στοιχείο. Όταν ο πόλεμος διεξάγεται μέσα από τέτοια σχήματα, οι δυνατότητες αποκλιμάκωσης περιορίζονται, καθώς κανείς δεν ελέγχει απολύτως το σύνολο του πεδίου. Το αποτέλεσμα είναι μια κατάσταση μόνιμης αστάθειας, στην οποία η Βαγδάτη μετατρέπεται όχι απλώς σε τόπο παρακολούθησης των εξελίξεων, αλλά σε ενεργό χώρο παραγωγής τους.

Το Ιράκ ανάμεσα σε δύο πιέσεις

Το ίδιο το Ιράκ βρίσκεται σε μια εξαιρετικά δύσκολη θέση. Από τη μία πλευρά, επιδιώκει να διατηρήσει τις σχέσεις του με τις Ηνωμένες Πολιτείες και να αποφύγει μια κατά μέτωπο σύγκρουση που θα έθετε σε κίνδυνο τη διεθνή του στήριξη. Από την άλλη, καλείται να διαχειριστεί στο εσωτερικό του την παρουσία και την επιρροή φιλοϊρανικών οργανώσεων που διαθέτουν πραγματική ισχύ, πολιτική κάλυψη και βαθιά κοινωνικά ή στρατιωτικά ερείσματα.

Αυτή η διπλή πίεση περιορίζει δραστικά την ελευθερία κινήσεων της κυβέρνησης στη Βαγδάτη. Το ιρακινό κράτος εμφανίζεται συχνά ως ένας μηχανισμός που προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο ανταγωνιστικά στρατόπεδα, χωρίς όμως να διαθέτει την απόλυτη δυνατότητα επιβολής της βούλησής του. Αυτό είναι που καθιστά το Ιράκ όχι απλώς ευάλωτο, αλλά έναν πραγματικό αδύναμο κρίκο της περιφερειακής εξίσωσης.

Η εικόνα αυτή ενισχύει την αίσθηση ότι η χώρα λειτουργεί ως γεωπολιτική ενδιάμεση ζώνη, ως χώρος όπου συγκρούονται βούληση, επιρροή και στρατηγικές επιδιώξεις τρίτων δυνάμεων. Με αυτή την έννοια, η Βαγδάτη μετατρέπεται σε κάτι πολύ περισσότερο από μια πρωτεύουσα υπό πίεση: γίνεται ένα ρήγμα μέσα στον ίδιο τον περιφερειακό συσχετισμό.

Η κλιμάκωση που δεν καταγράφεται πάντα στον χάρτη

Η κλιμάκωση που παρατηρείται τις τελευταίες ημέρες αποδεικνύει ότι αυτή η διάσταση του πολέμου δεν είναι θεωρητική. Οι επιθέσεις σε στόχους ασφαλείας, οι επιχειρήσεις κατά εγκαταστάσεων που σχετίζονται με υπηρεσίες πληροφοριών και η αυξανόμενη ένταση γύρω από αμερικανικές παρουσίες στο ιρακινό έδαφος δείχνουν ότι το μέτωπο έχει ήδη διευρυνθεί. Δεν πρόκειται ακόμη για έναν ανοιχτό περιφερειακό πόλεμο με την κλασική έννοια, αλλά για μια διαδικασία σταδιακής διάχυσης της σύγκρουσης.

Αυτή η διάχυση αποτυπώνεται και στη μεταβολή της καθημερινότητας μέσα στην ίδια τη Βαγδάτη. Τα αυξημένα μέτρα ασφαλείας, οι αποκλεισμοί περιοχών, η κινητικότητα δυνάμεων ασφαλείας και η αίσθηση ότι η πόλη βρίσκεται διαρκώς σε κατάσταση επιτήρησης αποτελούν ενδείξεις ότι το παρασκήνιο έχει ήδη αρχίσει να επηρεάζει το προσκήνιο. Η Βαγδάτη, με άλλα λόγια, δεν είναι απλώς τόπος διέλευσης μηνυμάτων και σχεδίων. Είναι ήδη μέρος της ενεργού γεωγραφίας του πολέμου.

Η στρατηγική της Τεχεράνης: μεταφορά, διάχυση, επιβίωση

Πίσω από αυτή τη μεθοδολογία διακρίνεται μια ευρύτερη ιρανική λογική. Η Τεχεράνη γνωρίζει ότι σε μια αμιγώς συμβατική σύγκρουση με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ θα βρεθεί αντιμέτωπη με ανώτερη στρατιωτική ισχύ. Αυτό που επιδιώκει, λοιπόν, δεν είναι να απαντήσει συμμετρικά, αλλά να διασπάσει το πεδίο, να δημιουργήσει πολλαπλά μέτωπα πίεσης και να καταστήσει τη σύγκρουση πιο ακριβή, πιο σύνθετη και πιο δύσκολα ελέγξιμη για τους αντιπάλους της.

Η παρουσία και η επιρροή της στο Ιράκ εξυπηρετούν ακριβώς αυτή τη στρατηγική. Της επιτρέπουν να διατηρεί επιχειρησιακή συνέχεια, να μην περιορίζεται γεωγραφικά και να μεταφέρει μέρος της αναμέτρησης σε ένα περιβάλλον πιο θολό, όπου η ισχύς δεν μετριέται μόνο με όρους αεροπορικής υπεροχής, αλλά και με όρους διείσδυσης, ευελιξίας και ελέγχου των τοπικών ισορροπιών.

Η αόρατη πρωτεύουσα ενός παράλληλου πολέμου

Αν υπάρχει ένα ουσιαστικό συμπέρασμα από τη σημερινή φάση της κρίσης, είναι ότι ο πόλεμος ανάμεσα στο Ιράν, τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ δεν θα κριθεί αποκλειστικά στα πεδία των βομβαρδισμών ή στις δηλώσεις των ηγεσιών. Θα κριθεί επίσης στον βαθμό που κάθε πλευρά μπορεί να ελέγξει δίκτυα, να διαχειριστεί πληροφορίες, να διατηρήσει συμμάχους και να επηρεάσει χώρες-ενδιάμεσους κρίκους, όπως το Ιράκ.

Σε αυτό ακριβώς το επίπεδο, η Βαγδάτη αναδεικνύεται σε έναν από τους πιο κρίσιμους κόμβους της αναμέτρησης. Όχι ως πρωτεύουσα ενός κράτους που αποφασίζει μόνο του την πορεία των εξελίξεων, αλλά ως το σημείο όπου συμπυκνώνονται οι αόρατες γραμμές του πολέμου. Εκεί όπου δεν φαίνονται καθαρά τα μέτωπα, αλλά διαμορφώνεται η πραγματική δυναμική της σύγκρουσης.

Γι’ αυτό και η Βαγδάτη μπορεί πλέον να ιδωθεί ως η αόρατη πρωτεύουσα αυτού του πολέμου: ο χώρος όπου συγκρούονται όχι μόνο στρατοί και κρατικές βουλήσεις, αλλά μηχανισμοί επιρροής, μυστικές υπηρεσίες, ένοπλα δίκτυα και στρατηγικές επιβίωσης. Και σε τέτοιους πολέμους, συχνά το πιο καθοριστικό δεν είναι αυτό που φαίνεται, αλλά αυτό που κινείται στη σκιά.