Τι συμβαίνει με την ισραηλινή υπεράμυνα; Γιατί ιρανικοί πύραυλοι διασποράς “τρυπούν” την ασπίδα

Καθώς ο πόλεμος που διεξάγουν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ κατά του Ιράν εισέρχεται στην τέταρτη εβδομάδα του, το αεροπορικό πεδίο μεταβάλλεται ραγδαία, με την Τεχεράνη να υιοθετεί όλο και περισσότερο τη χρήση βαλλιστικών πυραύλων εξοπλισμένων με κεφαλές διασποράς. Η εξέλιξη αυτή δεν συνιστά απλώς μια τεχνική διαφοροποίηση, αλλά ένα σαφές τακτικό μήνυμα: η σύγκρουση περνά σε φάση όπου η μαζικότητα, η διάχυση της καταστροφής και η ψυχολογική πίεση υπερισχύουν της ακρίβειας. Τα περιστατικά πτώσης μικρών εκρηκτικών υποπυρομαχικών σε κατοικημένες και εμπορικές περιοχές του Ισραήλ, με θύματα και σοβαρές υλικές ζημιές, έχουν εντείνει την ανησυχία για τα όρια των υφιστάμενων συστημάτων αεράμυνας και έχουν επαναφέρει στο προσκήνιο μια παλιά αλλά εξαιρετικά επίκαιρη συζήτηση: πόσο έτοιμες είναι οι σύγχρονες άμυνες να αντιμετωπίσουν όπλα που σχεδιάστηκαν για να “γεμίσουν” το πεδίο μάχης και να προκαλέσουν πολλαπλά πλήγματα με μία μόνο εκτόξευση;

Σπύρος Σιδέρης

Στον πυρήνα αυτής της νέας τακτικής βρίσκονται οι βαλλιστικοί πύραυλοι διασποράς, ένα οπλικό σύστημα που διαφοροποιείται ριζικά από τους κλασικούς πυραύλους. Σε αντίθεση με μια συμβατική πολεμική κεφαλή, η οποία εκρήγνυται ως ενιαία μάζα κατά την πρόσκρουση, οι κεφαλές διασποράς λειτουργούν με μηχανισμό πρόωρης διάσπασης.

Σε προκαθορισμένο ύψος –συνήθως μεταξύ 7 και 10 χιλιομέτρων– το εξωτερικό περίβλημα ανοίγει και απελευθερώνει δεκάδες μικρότερα εκρηκτικά στοιχεία, γνωστά ως υποπυρομαχικά. Αυτά, με βάρος που κυμαίνεται μεταξύ 2 και 5 κιλών, διασκορπίζονται σε μεγάλη γεωγραφική έκταση, δημιουργώντας ένα πραγματικό σύννεφο απειλής που μπορεί να καλύψει αρκετά τετραγωνικά χιλιόμετρα. Πρόκειται, ουσιαστικά, για ένα όπλο που δεν στοχεύει μόνο στο σημείο πρόσκρουσης, αλλά σε ολόκληρη την περιοχή που βρίσκεται κάτω από τη ζώνη διασποράς.

• Η ιδιαιτερότητα αυτού του μηχανισμού εξηγεί και γιατί οι ισραηλινές αεράμυνες αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες στην αναχαίτισή τους. Το κρίσιμο σημείο είναι ο χρόνος και το ύψος της αναχαίτισης. Όπως επισημαίνει ο ειδικός σε θέματα πυραύλων Ταλ Ινμπάρ, τα προηγμένα συστήματα όπως το Arrow έχουν σχεδιαστεί για να καταστρέφουν έναν πύραυλο όσο αυτός παραμένει ενιαία απειλή, ιδανικά εκτός ατμόσφαιρας ή στα ανώτερα στρώματά της. Εάν όμως ο πύραυλος δεν καταστραφεί πριν απελευθερώσει το φορτίο του, το πρόβλημα πολλαπλασιάζεται. Δεκάδες μικροί στόχοι, που πέφτουν με υψηλές ταχύτητες, εμφανίζονται ταυτόχρονα, καθιστώντας εξαιρετικά δύσκολη την αποτελεσματική παρακολούθηση και αναχαίτισή τους από συστήματα όπως ο Σιδηρούς Θόλος, τα οποία έχουν σχεδιαστεί για διαφορετικού τύπου απειλές. Με άλλα λόγια, η αναχαίτιση ενός πυραύλου είναι μια αποστολή· η αναχαίτιση μιας βροχής μικρών εκρηκτικών σωμάτων είναι μια εντελώς διαφορετική επιχειρησιακή πρόκληση.

Επιπλέον, υπάρχει και η διάσταση της οικονομικής φθοράς. Η αναχαίτιση κάθε μικρού υποπυρομαχικού με έναν ακριβό αναχαιτιστικό πύραυλο δεν είναι μόνο τεχνικά δύσκολη, αλλά και στρατηγικά ασύμφορη. Έτσι, η χρήση τέτοιων όπλων εντάσσεται σε μια ευρύτερη λογική πολέμου φθοράς, όπου ο επιτιθέμενος επιδιώκει να εξαντλήσει όχι μόνο τα επιχειρησιακά αποθέματα, αλλά και τους οικονομικούς πόρους του αμυνόμενου. Το κόστος, επομένως, δεν μετριέται μόνο σε καταστροφές στο έδαφος, αλλά και στη σταδιακή πίεση που ασκείται σε ολόκληρη την αμυντική αρχιτεκτονική του αντιπάλου.

Στο επίπεδο της ισχύος, η ιρανική πυραυλική τεχνολογία θεωρείται από τις πιο εκτεταμένες στη Μέση Ανατολή. Παρότι πολλές λεπτομέρειες παραμένουν ασαφείς, εκτιμάται ότι πύραυλοι όπως ο Χορραμσάχρ έχουν τη δυνατότητα μεταφοράς πολλαπλών κεφαλών και διασποράς έως και 80 υποπυρομαχικών. Παράλληλα, μικρότερης εμβέλειας συστήματα, όπως ο Ζολφάγκαρ, φέρονται επίσης να διαθέτουν αντίστοιχες δυνατότητες.

Η επιχειρησιακή χρήση αυτών των όπλων στο τρέχον μέτωπο φαίνεται να είναι εκτεταμένη, με ισραηλινές εκτιμήσεις να κάνουν λόγο για εκατοντάδες εκτοξεύσεις πυραύλων, σημαντικό ποσοστό των οποίων έφερε κεφαλές διασποράς. Αυτό σημαίνει ότι η Τεχεράνη δεν χρησιμοποιεί τα συγκεκριμένα συστήματα αποσπασματικά, αλλά τα εντάσσει σε μια συνειδητή και επαναλαμβανόμενη τακτική κορεσμού.

• Παρά την υψηλή αποτελεσματικότητα των ισραηλινών συστημάτων αναχαίτισης, ένα μέρος των πυραύλων –ή των υποπυρομαχικών τους– καταφέρνει να διαπεράσει την άμυνα. Οι συνέπειες είναι πολλαπλές: ανθρώπινες απώλειες, εκτεταμένες υλικές ζημιές και, κυρίως, η δημιουργία ενός περιβάλλοντος διαρκούς ανασφάλειας για τον άμαχο πληθυσμό. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η στρατιωτική επίδραση συναντά την ψυχολογική, καθώς η κοινωνία καλείται να ζήσει με την αίσθηση ότι η απειλή δεν τελειώνει με την αναχαίτιση του βασικού πυραύλου, αλλά συνεχίζεται με όσα ακολουθούν μετά τη διάσπασή του.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το φαινόμενο των μη εκραγέντων πυρομαχικών. Σύμφωνα με γενικές στρατιωτικές εκτιμήσεις, έως και το 20% των υποπυρομαχικών μπορεί να μην εκραγεί κατά την πρόσκρουση. Αυτό σημαίνει ότι μετατρέπονται σε νάρκες που παραμένουν ενεργές για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα, δημιουργώντας έναν μακροχρόνιο κίνδυνο για τον πληθυσμό ακόμη και μετά το τέλος των εχθροπραξιών. Εδώ βρίσκεται και μία από τις πιο σκοτεινές πλευρές αυτού του οπλικού συστήματος: ο κίνδυνος δεν εξαντλείται τη στιγμή της επίθεσης, αλλά παραμένει στο έδαφος, αόρατος και δυνητικά θανατηφόρος.

Σε στρατηγικό επίπεδο, η χρήση των όπλων αυτών προσφέρει στο Ιράν τη δυνατότητα να επιτυγχάνει πολλαπλά αποτελέσματα με περιορισμένο αριθμό εκτοξεύσεων: να ασκεί ψυχολογική πίεση, να υποχρεώνει εκατομμύρια πολίτες να καταφεύγουν επανειλημμένα σε καταφύγια και να επιβαρύνει σημαντικά τις αμυντικές υποδομές του Ισραήλ. Ταυτόχρονα, δημιουργεί ένα διαρκές υπόλοιπο κινδύνου στο έδαφος μέσω των μη εκραγέντων πυρομαχικών, μεταφέροντας την απειλή από τον ουρανό στην καθημερινότητα.

• Ωστόσο, η εκτεταμένη χρήση τέτοιων όπλων επαναφέρει με ένταση το ζήτημα της διεθνούς νομιμοποίησής τους. Οι κεφαλές διασποράς αποτελούν αντικείμενο διεθνούς απαγόρευσης από πολλές χώρες, λόγω των αδιακρίτων επιπτώσεών τους σε αμάχους. Το γεγονός ότι χρησιμοποιούνται σε μία από τις πιο παρακολουθούμενες συγκρούσεις παγκοσμίως ενδέχεται να αναζωπυρώσει τη συζήτηση είτε για την ανάγκη καθολικής απαγόρευσης είτε, αντίθετα, για μια επικίνδυνη κανονικοποίηση της χρήσης τους.

Σε κάθε περίπτωση, η νέα αυτή φάση της σύγκρουσης καταδεικνύει ότι η τεχνολογία των επιθετικών όπλων εξελίσσεται ταχύτερα από τα αμυντικά δόγματα που καλούνται να την αντιμετωπίσουν. Και όσο ο ουρανός συνεχίζει να «βρέχει» φωτιά, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα αναχαιτιστεί η επόμενη επίθεση, αλλά ποιο θα είναι το ανθρώπινο, στρατιωτικό και πολιτικό κόστος αυτής της νέας πραγματικότητας.