Το μυστικό σχέδιο της Μοσάντ στο Ιράν και η σκληρή διάψευση

Καθώς ο πόλεμος ανάμεσα στο Ισραήλ, τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν αποκτά ολοένα πιο ανοιχτά χαρακτηριστικά αναμέτρησης υψηλής έντασης, στο παρασκήνιο αποκαλύπτεται μια ακόμη, λιγότερο ορατή αλλά στρατηγικά κρίσιμη διάσταση: το σχέδιο της Μοσάντ να αξιοποιήσει την εσωτερική πίεση κατά του ιρανικού καθεστώτος, με στόχο όχι μόνο την αποσταθεροποίησή του, αλλά ενδεχομένως και την πτώση του. Σύμφωνα με το σχετικό δημοσίευμα, που επικαλείται αμερικανικές και ισραηλινές πηγές, η ισραηλινή υπηρεσία πληροφοριών φέρεται να είχε εισηγηθεί, πριν από την έναρξη των εχθροπραξιών, ένα ιδιαίτερα φιλόδοξο σενάριο: ότι η συνδυασμένη πίεση από αεροπορικά πλήγματα, δολοφονίες ηγετικών στελεχών, μυστικές επιχειρήσεις και ενθάρρυνση της ιρανικής αντιπολίτευσης θα μπορούσε, μέσα σε λίγες ημέρες, να πυροδοτήσει εσωτερική αναταραχή, λαϊκή εξέγερση και ίσως κατάρρευση του καθεστώτος στην Τεχεράνη.

Σπύρος Σιδέρης

Τρεις εβδομάδες μετά την έναρξη του πολέμου, όμως, αυτό το σενάριο όχι μόνο δεν έχει επιβεβαιωθεί, αλλά προσκρούει στις σκληρές αντοχές ενός καθεστώτος που, αν και πιεσμένο, εξακολουθεί να διατηρεί τη συνοχή του και τους μηχανισμούς καταστολής του.

Σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, ο επικεφαλής της Μοσάντ, Νταβίντ Μπαρνέα, είχε παρουσιάσει στον πρωθυπουργό του Ισραήλ, Μπενιαμίν Νετανιάχου, την εκτίμηση ότι η υπηρεσία του θα μπορούσε, μέσα στις πρώτες ημέρες του πολέμου, να συμβάλει στην κινητοποίηση της ιρανικής αντιπολίτευσης και στην πρόκληση ταραχών ικανών να θέσουν υπό αμφισβήτηση την επιβίωση του καθεστώτος.

Η ίδια προσέγγιση φέρεται να παρουσιάστηκε και σε στελέχη της κυβέρνησης του Ντόναλντ Τραμπ στην Ουάσιγκτον, σε μια προσπάθεια να πειστεί και η αμερικανική πλευρά ότι η αλλαγή καθεστώτος δεν αποτελούσε έναν θεωρητικό στόχο, αλλά ένα ρεαλιστικό ενδεχόμενο.

• Η λογική αυτού του σχεδίου ήταν ξεκάθαρη: η εξόντωση κορυφαίων Ιρανών αξιωματούχων, η αποδιοργάνωση κρίσιμων κρατικών δομών και η ταυτόχρονη τροφοδότηση της κοινωνικής οργής θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μια δυναμική εσωτερικής κατάρρευσης. Στο αισιόδοξο αυτό σενάριο, η πολεμική αναμέτρηση δεν θα κρινόταν μόνο στο πεδίο των επιθέσεων, αλλά και στην ικανότητα του Ισραήλ και των ΗΠΑ να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις για μια εξέγερση από τα μέσα. Ο ίδιος ο Τραμπ, άλλωστε, είχε απευθυνθεί δημόσια προς τους Ιρανούς, καλώντας τους ουσιαστικά να «πάρουν τη χώρα στα χέρια τους», μια φράση που έδειχνε ότι η σκέψη περί εσωτερικής ανατροπής δεν περιοριζόταν μόνο στους σχεδιασμούς των μυστικών υπηρεσιών.

Ωστόσο, η πραγματικότητα στο έδαφος αποδείχθηκε πολύ πιο σύνθετη. Παρά τα πλήγματα, τις πιέσεις και τη διάχυτη φθορά, το ιρανικό καθεστώς δεν κατέρρευσε. Αντίθετα, σύμφωνα με τις διαθέσιμες εκτιμήσεις, εμφανίζεται αποδυναμωμένο αλλά ακέραιο, διατηρώντας την επιχειρησιακή συνοχή του στρατού, των σωμάτων ασφαλείας και του κρατικού μηχανισμού. Ο φόβος που εξακολουθούν να προκαλούν οι ιρανικές δυνάμεις καταστολής, αλλά και η απουσία μιας ορατής, συντεταγμένης εναλλακτικής πολιτικής δύναμης, περιόρισαν δραστικά την πιθανότητα άμεσης μαζικής εξέγερσης.

Ακριβώς εδώ φαίνεται να προσέκρουσε το σχέδιο της Μοσάντ. Παρότι η κοινωνική δυσαρέσκεια στο Ιράν είναι υπαρκτή και έχει εκφραστεί επανειλημμένα τα τελευταία χρόνια, η μετάβασή της από διάχυτη οργή σε οργανωμένη ανατροπή καθεστώτος απαιτεί συνθήκες που δεν φαίνεται να συγκροτήθηκαν. Πολλοί αναλυτές, αλλά και στελέχη αμερικανικών υπηρεσιών, είχαν εξαρχής αμφισβητήσει κατά πόσο ένας πληθυσμός που βομβαρδίζεται ή ζει υπό την απειλή γενικευμένου πολέμου θα κατέβαινε στους δρόμους για να συγκρουστεί ταυτόχρονα και με το κράτος του. Η βασική ένσταση ήταν πως ο φόβος, ο εθνικισμός και το ένστικτο επιβίωσης συχνά υπερισχύουν της πολιτικής οργής σε περιόδους εξωτερικής επίθεσης.

• Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η λεγόμενη κουρδική επιλογή, που φέρεται να εξετάστηκε ως μέρος του ευρύτερου σχεδίου. Κατά τις ίδιες πληροφορίες, ένα από τα σενάρια προέβλεπε υποστήριξη σε ιρανικές κουρδικές ένοπλες ομάδες που βρίσκονται στο βόρειο Ιράκ, ώστε να εκμεταλλευθούν την αποδυνάμωση των ιρανικών δυνάμεων και να εισέλθουν σε ιρανικό έδαφος. Πρόκειται για επιλογή εξαιρετικά ευαίσθητη, όχι μόνο στρατιωτικά αλλά και γεωπολιτικά, καθώς θα μπορούσε να προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις στην περιοχή. Η Τουρκία, σύμφωνα με το ίδιο πλαίσιο πληροφοριών, φέρεται να διαμήνυσε στην αμερικανική πλευρά ότι αντιτίθεται σε οποιαδήποτε ενίσχυση κουρδικής στρατιωτικής δράσης, φοβούμενη τις συνέπειες και στο εσωτερικό της.

Η επιφυλακτικότητα απέναντι σε αυτό το σενάριο δεν ήταν μόνο περιφερειακή αλλά και αμερικανική. Φωνές εντός των ΗΠΑ εκτιμούσαν ότι μια ένοπλη κουρδική εμπλοκή θα μπορούσε να λειτουργήσει αντίστροφα, ενισχύοντας το αίσθημα εθνικής συσπείρωσης μέσα στο Ιράν και επιτρέποντας στο καθεστώς να εμφανιστεί ως υπερασπιστής της εδαφικής ακεραιότητας της χώρας. Με άλλα λόγια, μια εξωτερικά ενθαρρυμένη αποσχιστική ή παραστρατιωτική κίνηση ίσως να μην αποσταθεροποιούσε το καθεστώς, αλλά να το ενίσχυε πολιτικά.

Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης το γεγονός ότι το σχέδιο αυτό δεν φαίνεται να υπήρξε διαχρονικά κυρίαρχο ούτε μέσα στο ίδιο το ισραηλινό σύστημα ασφαλείας. Προηγούμενες ηγεσίες της Μοσάντ, σύμφωνα με το ίδιο αφήγημα, είχαν θεωρήσει ότι η πρόκληση μαζικής εξέγερσης στο Ιράν ήταν στόχος υπερβολικά φιλόδοξος και μάλλον ανεφάρμοστος. Αντί γι’ αυτό, προτιμούσαν μια στρατηγική πιο μακράς πνοής: κυρώσεις, στοχευμένες επιχειρήσεις, δολιοφθορές και χτυπήματα σε πυρηνικές και στρατιωτικές δομές, ώστε το καθεστώς να φθαρεί σταδιακά και να υποχρεωθεί σε υποχώρηση.

• Η σημερινή εικόνα δείχνει ότι η πιο αισιόδοξη εκδοχή του σχεδίου δεν απέδωσε. Το καθεστώς στην Τεχεράνη δεν έπεσε, η εξέγερση δεν ήρθε και η προσδοκία μιας γρήγορης πολιτικής κατάρρευσης δεν επιβεβαιώθηκε. Αυτό δεν σημαίνει ότι η εσωτερική πίεση έχει εκλείψει. Σημαίνει, όμως, ότι η μετατροπή της σε άμεσο πολιτικό αποτέλεσμα υπό συνθήκες πολέμου είναι πολύ πιο δύσκολη απ’ όσο υπολόγισαν όσοι επένδυσαν σε αυτό το σενάριο.

Έτσι, το αποκαλούμενο σχέδιο πολέμου της Μοσάντ αναδεικνύεται περισσότερο ως ένδειξη της στρατηγικής φιλοδοξίας του Ισραήλ να μεταφέρει το πεδίο της σύγκρουσης στο εσωτερικό του Ιράν, παρά ως αποδεδειγμένα αποτελεσματικός μηχανισμός ανατροπής του καθεστώτος. Η αποτυχία άμεσης υλοποίησης του σεναρίου υπενθυμίζει ένα διαχρονικό δίδαγμα της Μέσης Ανατολής: οι μυστικές επιχειρήσεις, όσο επιθετικές και αν είναι, δεν αρκούν από μόνες τους για να δημιουργήσουν, εκεί όπου δεν υπάρχουν ήδη ώριμες κοινωνικές και πολιτικές προϋποθέσεις, μια νικηφόρα επανάσταση.