Αγορές ενέργειας: Όταν καταρρέει η μεγάλη αυταπάτη της “ενεργειακής ανεξαρτησίας”

Η παγκόσμια οικονομία βιώνει ένα από τα πιο βίαια ενεργειακά σοκ των τελευταίων δεκαετιών – ίσως το μεγαλύτερο στη σύγχρονη ιστορία της αγοράς πετρελαίου. Η αιφνίδια διακοπή ροών πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) μέσω του Στενού του Ορμούζ δεν αποτελεί απλώς μια περιφερειακή κρίση, αλλά μια βαθιά συστημική διαταραχή που διαπερνά ολόκληρο το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα. Από την Ασία έως την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες, καμία οικονομία δεν μένει ανεπηρέαστη. Οι τιμές των καυσίμων εκτινάσσονται, ο πληθωρισμός επιστρέφει ως απειλή και οι προσδοκίες για μείωση επιτοκίων απομακρύνονται.

Σπύρος Σιδέρης

Το σημαντικότερο, όμως, είναι βαθύτερο: η κρίση αυτή αποδομεί το αφήγημα της ενεργειακής ανεξαρτησίας, αποκαλύπτοντας ότι σε έναν διασυνδεδεμένο κόσμο, ακόμη και οι ισχυρότερες οικονομίες παραμένουν ευάλωτες σε εξωτερικά σοκ.

Η Ασία βρίσκεται στο επίκεντρο της καταιγίδας. Ως η μεγαλύτερη καταναλώτρια ενέργειας παγκοσμίως, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από προμήθειες πετρελαίου και LNG από τη Μέση Ανατολή, οι οποίες σε μεγάλο ποσοστό διέρχονται από το Ορμούζ. Η διακοπή αυτών των ροών έχει δημιουργήσει ένα τεράστιο κενό προσφοράς, οδηγώντας τις ασιατικές οικονομίες σε έναν αγώνα δρόμου για εξασφάλιση εναλλακτικών πηγών. Οι αγορές στρέφονται πλέον προς το ρωσικό πετρέλαιο, αλλά και προς πιο απομακρυσμένους προμηθευτές, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Δυτική Αφρική και η Βραζιλία.

Ωστόσο, οι λύσεις αυτές είναι ακριβές, επισφαλείς και κυρίως προσωρινές. Όπως επισημαίνει η αναλύτρια Μουγιού Σου, τα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου που απελευθερώνουν χώρες όπως η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα μπορούν να καλύψουν μόνο βραχυπρόθεσμες ανάγκες. Εάν η κρίση παραταθεί, το πρόβλημα μετατρέπεται σε διαρθρωτικό έλλειμμα. Την ίδια στιγμή, πολλές ασιατικές χώρες αυξάνουν τη χρήση άνθρακα για παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, επιχειρώντας να αντισταθμίσουν την απώλεια περίπου 20% των παγκόσμιων ροών LNG.

• Η πίεση αυτή μεταφέρεται άμεσα και στην Ευρώπη, η οποία βρίσκεται σε ακόμη πιο ευάλωτη θέση. Η ήπειρος παραμένει σε μεγάλο βαθμό εξαρτημένη από εισαγωγές ενέργειας, ενώ ταυτόχρονα υφίσταται τις επιπτώσεις του έντονου παγκόσμιου ανταγωνισμού για προμήθειες. Η Ασία, προσφέροντας υψηλότερες τιμές, απορροφά το μεγαλύτερο μέρος των διαθέσιμων φορτίων LNG, αφήνοντας την Ευρώπη να ανταγωνίζεται σε σαφώς μειονεκτική θέση.

Η μετάβαση της Ευρώπης από την εξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο σε αυξημένη χρήση αμερικανικού LNG μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία δεν αποδείχθηκε πανάκεια. Αντίθετα, δημιούργησε μια νέα μορφή εξάρτησης – αυτή τη φορά από τις διεθνείς τιμές spot και τη δυναμική του παγκόσμιου ανταγωνισμού. Όπως επισημαίνει ο αναλυτής Μάσιμο ντι Οντοάρντο, η αυξημένη ανάγκη για άντληση αποθεμάτων και η επαναπλήρωσή τους το καλοκαίρι θα εντείνει περαιτέρω την πίεση στις αγορές, διατηρώντας τις τιμές σε υψηλά επίπεδα ακόμη και μετά την αποκατάσταση των ροών.

Κι όμως, το μεγαλύτερο ίσως παράδοξο εντοπίζεται στις Ηνωμένες Πολιτείες. Θεωρητικά, πρόκειται για τη χώρα με τη μεγαλύτερη ενεργειακή αυτάρκεια, καθώς η εγχώρια παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου καλύπτει πάνω από το σύνολο των αναγκών της. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Το αμερικανικό σύστημα διύλισης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από βαρύτερους τύπους αργού πετρελαίου, τους οποίους η χώρα συνεχίζει να εισάγει.

• Σχεδόν το 70% των διυλιστηρίων στις ΗΠΑ λειτουργεί πιο αποδοτικά με βαριά αργά, γεγονός που καθιστά τις εισαγωγές αναγκαίες. Έτσι, παρά την υψηλή παραγωγή, οι τιμές των καυσίμων στην εσωτερική αγορά παραμένουν άμεσα συνδεδεμένες με τις παγκόσμιες τιμές πετρελαίου. Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό: οι τιμές της βενζίνης και του ντίζελ αυξάνονται με πρωτοφανή ταχύτητα.

Σύμφωνα με τον αναλυτή Πάτρικ ντε Χάαν, οι Αμερικανοί καταναλωτές δαπανούν εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια περισσότερα ημερησίως για καύσιμα σε σχέση με τα τέλη Φεβρουαρίου. Η αύξηση στις τιμές του ντίζελ καταγράφει ιστορικά ρεκόρ ως προς τον ρυθμό ανόδου, ακόμη κι αν οι απόλυτες τιμές δεν έχουν φτάσει σε ιστορικά υψηλά. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει, «δεν είναι τα επίπεδα που σοκάρουν, αλλά η ταχύτητα της αύξησης».

Το κοινό νήμα που συνδέει όλες αυτές τις εξελίξεις είναι η κατάρρευση μιας βασικής υπόθεσης: ότι οι μεγάλες οικονομίες μπορούν να επιτύχουν πραγματική ενεργειακή απομόνωση. Η ενεργειακή ανεξαρτησία αποδεικνύεται σε μεγάλο βαθμό μύθος. Ακόμη και χώρες με ισχυρή παραγωγή παραμένουν εξαρτημένες από τις διεθνείς αγορές, τις αλυσίδες εφοδιασμού και τις τιμές αναφοράς που καθορίζονται σε παγκόσμιο επίπεδο.

• Η κρίση στο Ορμούζ λειτουργεί έτσι ως ένας βίαιος υπενθυμιστής: η ενέργεια δεν είναι απλώς ένα εμπόρευμα, αλλά ένα παγκόσμιο σύστημα αλληλεξάρτησης. Όταν διαταράσσεται ένας κρίκος της αλυσίδας, οι συνέπειες μεταφέρονται άμεσα σε ολόκληρο τον πλανήτη.

Το τελικό συμπέρασμα είναι σαφές και ανησυχητικό. Σε έναν κόσμο όπου οι αγορές είναι βαθιά διασυνδεδεμένες, δεν υπάρχουν πραγματικά «ασφαλή λιμάνια». Το ενεργειακό σοκ που ξεκίνησε από τη Μέση Ανατολή δεν είναι μια τοπική κρίση, αλλά μια παγκόσμια αναδιάταξη ισχύος, που επανακαθορίζει τις ισορροπίες, τις προτεραιότητες και τα όρια της οικονομικής πολιτικής. Και το πιο ανησυχητικό είναι ότι αυτή η νέα πραγματικότητα μόλις αρχίζει να διαμορφώνεται.