Ενεργειακή κρίση: Μια έσχατη λύση αλλά προσωρινή-Πότε τα κράτη ανοίγουν τα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου

Τα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου επιστρέφουν δυναμικά στο επίκεντρο της διεθνούς συζήτησης, καθώς η νέα ένταση στη Μέση Ανατολή, οι αναταράξεις στη θαλάσσια ναυσιπλοΐα και οι φόβοι για διακοπές στην παγκόσμια τροφοδοσία ενέργειας επαναφέρουν ένα από τα πιο κρίσιμα εργαλεία άμυνας των κρατών απέναντι στις ενεργειακές κρίσεις. Η πολεμική κλιμάκωση γύρω από το Ιράν, οι απειλές για τη λειτουργία των Στενών του Ορμούζ, αλλά και η ενεργοποίηση καθεστώτων ανωτέρας βίας από μεγάλες εταιρείες πετρελαίου και φυσικού αερίου στον Κόλπο, δημιουργούν ένα σκηνικό υψηλής αβεβαιότητας για τις αγορές. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η συζήτηση δεν αφορά πλέον μόνο την άνοδο των τιμών του Brent ή τη βραχυπρόθεσμη νευρικότητα των επενδυτών.

Σπύρος Σιδέρης

Αφορά κυρίως το κατά πόσον οι μεγάλες οικονομίες μπορούν να απορροφήσουν ένα σοβαρό σοκ στην προσφορά χωρίς να διολισθήσουν σε ευρύτερη οικονομική κρίση.

Γι’ αυτό και τα αποθέματα έκτακτης ανάγκης δεν αντιμετωπίζονται απλώς ως τεχνικό εργαλείο ενεργειακής πολιτικής, αλλά ως ένα είδος «σιωπηλού όπλου» που χρησιμοποιείται μόνο όταν οι συνθήκες το επιβάλλουν και όταν οι κυβερνήσεις εκτιμούν ότι η αγορά δεν μπορεί πλέον να αυτορρυθμιστεί.

Η αυξανόμενη ανησυχία αποτυπώθηκε και στη συζήτηση που έγινε σε επίπεδο G7, όπου τέθηκε στο τραπέζι το ενδεχόμενο συντονισμένης απελευθέρωσης πετρελαίου από τα εθνικά αποθέματα έκτακτης ανάγκης, σε συνεργασία με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας.

Αν και, προς το παρόν, δεν ελήφθη απόφαση για άμεση άντληση από τα αποθέματα, η επιλογή παραμένει ανοιχτή σε περίπτωση επιδείνωσης της κρίσης. Το ίδιο το γεγονός ότι το σενάριο εξετάζεται σοβαρά δείχνει τη βαρύτητα της συγκυρίας. Οι μεγάλες δυνάμεις δεν ανησυχούν μόνο για τις τιμές, αλλά και για το ενδεχόμενο μιας παρατεταμένης διαταραχής στις ροές από μία από τις πιο κρίσιμες αρτηρίες της παγκόσμιας ενεργειακής αγοράς.

• Τα στρατηγικά αποθέματα είναι, στην ουσία, αποθέματα ασφαλείας που διατηρούν τα κράτη ή επιβάλλουν στις εταιρείες τους να τηρούν, ώστε να χρησιμοποιηθούν σε περίπτωση πολέμου, φυσικής καταστροφής, γεωπολιτικής κρίσης ή σοβαρού προβλήματος στην εφοδιαστική αλυσίδα.

Η λογική τους είναι απλή αλλά καθοριστική: να εξασφαλίσουν ένα χρονικό περιθώριο αντίδρασης όταν η αγορά υφίσταται βίαιη διαταραχή. Δεν προορίζονται για να αντικαταστήσουν τη φυσιολογική λειτουργία της αγοράς, αλλά για να απορροφήσουν το πρώτο σοκ, να αποτρέψουν πανικό στην κατανάλωση και να δώσουν στις κυβερνήσεις χρόνο ώστε να αναζητήσουν εναλλακτικές λύσεις.

Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση είναι εκείνη των ΗΠΑ, που διαθέτουν το μεγαλύτερο δημοσίως γνωστό στρατηγικό απόθεμα πετρελαίου στον κόσμο. Το αμερικανικό απόθεμα φυλάσσεται σε τεράστιες υπόγειες αλατούχες κοιλότητες στο Τέξας και τη Λουιζιάνα. Η συνολική σχεδιαστική του χωρητικότητα φθάνει τα 714 εκατομμύρια βαρέλια, όμως σήμερα περιλαμβάνει περίπου 415,4 εκατομμύρια βαρέλια, δηλαδή σημαντικά λιγότερα από το μέγιστο επίπεδό του, ύστερα από τις μεγάλες αντλήσεις που έγιναν το 2022. Αυτό σημαίνει ότι, παρά το μέγεθός του, ούτε το αμερικανικό απόθεμα είναι ανεξάντλητο ούτε μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μόνιμη εναλλακτική πηγή εφοδιασμού.

• Στην πράξη, τα κράτη προσφεύγουν στα αποθέματα αυτά όταν διαπιστώνουν ότι οι ενεργειακές τους ανάγκες απειλούνται άμεσα. Αυτό μπορεί να συμβεί είτε λόγω πολέμου είτε λόγω κλεισίματος θαλάσσιων οδών στρατηγικής σημασίας είτε εξαιτίας καταστροφών σε εγκαταστάσεις παραγωγής ή εξαγωγής.

Μπορεί επίσης να συμβεί όταν οι τιμές ανεβαίνουν τόσο απότομα ώστε να απειλούνται η ανάπτυξη, ο πληθωρισμός και η συνολική οικονομική σταθερότητα. Με άλλα λόγια, το στρατηγικό απόθεμα λειτουργεί ως προσωρινή βαλβίδα εκτόνωσης, όχι ως μόνιμος μηχανισμός αντικατάστασης των κανονικών ροών.

Γι’ αυτό και η αποτελεσματικότητά του είναι σχετική. Η άντληση πετρελαίου από τα αποθέματα μπορεί να στείλει ένα ισχυρό πολιτικό και ψυχολογικό μήνυμα στις αγορές, ότι δηλαδή οι κυβερνήσεις είναι έτοιμες να παρέμβουν για να αποτρέψουν ανεξέλεγκτη εκτόξευση των τιμών. Μερικές φορές, ακόμη και η απλή συζήτηση για πιθανή χρήση τους αρκεί για να ανακουφίσει προσωρινά τις αγορές. Ωστόσο, αυτή η επίδραση έχει όρια.

• Τα αποθέματα δεν παράγουν νέο πετρέλαιο· απλώς μεταφέρουν στην παρούσα στιγμή ποσότητες που είχαν αποσυρθεί από την αγορά για ώρα ανάγκης. Αν η κρίση παραταθεί, η επίδραση αυτή εξαντλείται.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επισημάνει ότι τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης διαθέτουν σήμερα αποθέματα που επαρκούν έως και για 90 ημέρες, χωρίς προς το παρόν να υπάρχουν ενδείξεις άμεσης κατάστασης έκτακτης ανάγκης. Όμως η επάρκεια αυτή εξαρτάται από το πώς υπολογίζεται: με βάση τις καθαρές εισαγωγές, την εγχώρια κατανάλωση ή τη δυνατότητα καθημερινής διοχέτευσης ποσοτήτων στην αγορά. Αυτό είναι κρίσιμο, διότι ένα μεγάλο απόθεμα δεν σημαίνει αυτομάτως ότι μπορεί να καλύψει πλήρως μια παρατεταμένη διακοπή στις παγκόσμιες ροές.

Οι μεγαλύτερες χώρες σε επίπεδο στρατηγικών αποθεμάτων παραμένουν οι ΗΠΑ, η Κίνα, η Ιαπωνία, η Γερμανία και η Γαλλία. Η Κίνα εκτιμάται ότι διαθέτει περίπου 900 εκατομμύρια βαρέλια, η Ιαπωνία περίπου 260 εκατομμύρια, η Γερμανία περίπου 145 εκατομμύρια, ενώ η Γαλλία διατηρεί αποθέματα γύρω στα 122 εκατομμύρια βαρέλια αργού και πετρελαϊκών προϊόντων. Ωστόσο, η πραγματική σημασία αυτών των αριθμών δεν βρίσκεται μόνο στο απόλυτο μέγεθός τους, αλλά στο πόσες ημέρες μπορούν να στηρίξουν τις οικονομίες τους υπό συνθήκες πίεσης.

Στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, η τεχνική δυνατότητα άντλησης από το απόθεμα έχει επίσης όρια. Το αμερικανικό σύστημα μπορεί να διοχετεύσει έως 4,4 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα για περίπου 90 ημέρες, ενώ, αν η άντληση γίνει με χαμηλότερο ρυθμό, της τάξης του 1 εκατομμυρίου βαρελιού ημερησίως, μπορεί να συνεχιστεί για πολύ μεγαλύτερο διάστημα. Όμως ο πλανήτης καταναλώνει περίπου 100 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως και μόνο οι ΗΠΑ περίπου 20 εκατομμύρια. Άρα, ακόμη και μια μεγάλη άντληση δεν μπορεί να καλύψει συνολικά ένα μείζον και παρατεταμένο σοκ στην παγκόσμια αγορά.

• Η ιστορία δείχνει ότι τα στρατηγικά αποθέματα έχουν χρησιμοποιηθεί σε μεγάλες κρίσεις: μετά τον Πόλεμο του Κόλπου το 1991, μετά τον τυφώνα Κατρίνα, κατά τις διαταραχές που συνδέθηκαν με τη Λιβύη το 2011, αλλά και μετά την έναρξη του πολέμου μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας το 2022. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, ο στόχος ήταν κοινός: η σταθεροποίηση της αγοράς και η αποτροπή ενός ανεξέλεγκτου ενεργειακού σοκ.

Το πραγματικό πρόβλημα αρχίζει όταν η κρίση κρατά περισσότερο απ’ όσο είχαν υπολογίσει οι κυβερνήσεις. Τότε τα αποθέματα παύουν να λειτουργούν ως ασπίδα και μετατρέπονται σε υπενθύμιση των ορίων της κρατικής παρέμβασης. Αν ο πόλεμος επεκταθεί, αν οι ζημιές σε εγκαταστάσεις του Κόλπου πολλαπλασιαστούν ή αν οι διαδρομές από τα Στενά του Ορμούζ παραμείνουν προβληματικές για εβδομάδες ή μήνες, τότε η χρήση των αποθεμάτων θα προσφέρει μόνο προσωρινή ανακούφιση. Και όσο περισσότερο αντλούνται, τόσο περισσότερο μειώνεται το δίχτυ ασφαλείας για την επόμενη, ίσως ακόμη σοβαρότερη, κρίση.

Σε αυτήν ακριβώς την αντίφαση βρίσκεται όλη η στρατηγική βαρύτητα του ζητήματος: τα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου είναι απαραίτητα για να αποφευχθεί ο άμεσος πανικός, αλλά δεν αρκούν για να εγγυηθούν μακροχρόνια ενεργειακή ασφάλεια. Είναι το εργαλείο που ενεργοποιείται όταν όλα τα υπόλοιπα πιέζονται στα άκρα. Και γι’ αυτό παραμένει το πιο ισχυρό, αλλά και το πιο επικίνδυνο, χαρτί στο τραπέζι μιας διεθνούς κρίσης.