Παγκόσμιο ενεργειακό κραχ: Πετρελαϊκοί κολοσσοί του Κόλπου ενεργοποιούν ρήτρα “ανωτέρας βίας”-Τι σημαίνει για την Ελλάδα

Η πολεμική σύρραξη στη Μέση Ανατολή που έχει επικεντρωθεί τις τελευταίες ημέρες σε ενεργειακές πετρελαϊκές υποδομές έχει εκτινάξει τις τιμές του πετρελαίου στις Διεθνείς αγορές περίπου στα 120 δολάρια το βαρέλι ανατρέποντας τους οικονομικούς σχεδιασμούς κρατών και πυροδοτώντας αλυσιδωτές αντιδράσεις ανατιμήσεων. Τοποθετώντας το πλαίσιο στην παγκόσμια εικόνα, καθώς η ζήτηση ενέργειας αυξάνεται –ιδιαίτερα λόγω της ανάπτυξης νέων τεχνολογιών, όπως τα κέντρα δεδομένων και η τεχνητή νοημοσύνη– οι αγορές έχουν γίνει ακόμη πιο ευαίσθητες σε οποιουσδήποτε κραδασμούς πολλώ δε μάλλον σε μια πολεμική κρίση στην περιοχή όπου παράγεται το 30% των παγκόσμιων προμηθειών.

Παναγιώτης Δρίβας

Σύμφωνα με τους ειδικούς εφόσον η αμερικανοϊσραηλινή επίθεση συνεχιστεί και οι εξαγωγές του Κόλπου παραμείνουν διαταραγμένες για εβδομάδες, η παγκόσμια οικονομία ενδέχεται να βρεθεί αντιμέτωπη με μία από τις μεγαλύτερες ενεργειακές κρίσεις των τελευταίων δεκαετιών, με υψηλές τιμές, αναταράξεις στο εμπόριο και εντεινόμενες πληθωριστικές πιέσεις.

Οι ανησυχίες στις διεθνείς αγορές ενέργειας κλιμακώνονται, καθώς εντείνεται το σενάριο οι μεγάλες εταιρείες πετρελαίου και φυσικού αερίου των χωρών του Κόλπου να προχωρήσουν σε επίκληση της ρήτρας «ανωτέρας βίας». Ήδη το Κατάρ, το Κουβέιτ και το Μπαχρέιν έχουν ανακοινώσει αντίστοιχα μέτρα, εν μέσω της κλιμάκωσης του πολέμου στη Μέση Ανατολή και των προβλημάτων στη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ.

Η εξέλιξη αυτή εντείνει τους φόβους για ενδεχόμενη διακοπή σημαντικού μέρους των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου και φυσικού αερίου σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Λίγες ημέρες πριν, ο Υπουργός Ενέργειας του Κατάρ και διευθύνων σύμβουλος της QatarEnergy, Saad Sherida Al‑Kaabi, προειδοποίησε ότι εάν ο πόλεμος παραταθεί για εβδομάδες, όλοι οι εξαγωγείς ενέργειας στον Κόλπο ενδέχεται να αναγκαστούν να κηρύξουν κατάσταση ανωτέρας βίας. Όπως ανέφερε, ένα τέτοιο σενάριο θα μπορούσε να εκτινάξει την τιμή του πετρελαίου έως και τα 150 δολάρια το βαρέλι, προκαλώντας σοβαρές αναταράξεις στην παγκόσμια οικονομία.

Οι εξελίξεις αυτές αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς οι χώρες του Κόλπου αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες της παγκόσμιας ενεργειακής παραγωγής. Διαθέτουν περίπου 32,7% των παγκόσμιων αποθεμάτων πετρελαίου και παράγουν συνολικά σχεδόν 18 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως, ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο 19% της παγκόσμιας ζήτησης, η οποία αγγίζει τα 99 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα.

Το Κατάρ, παράλληλα, είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος εξαγωγέας υγροποιημένου φυσικού αερίου στον κόσμο μετά τις Ηνωμένες Πολιτείες, καλύπτοντας περίπου 20% του παγκόσμιου εμπορίου LNG. Οποιαδήποτε διαταραχή στις εξαγωγές του μπορεί επομένως να επηρεάσει άμεσα τις διεθνείς αγορές ενέργειας.

Οι εξελίξεις υπογραμμίζουν πόσο ευάλωτη παραμένει η παγκόσμια οικονομία σε διαταραχές στον Περσικό Κόλπο, έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς κόμβους του πλανήτη

Η ρήτρα ανωτέρας βίας ενεργοποιείται στις διεθνείς συμβάσεις ενέργειας όταν προκύπτουν περιστάσεις εκτός ελέγχου – όπως πόλεμοι ή φυσικές καταστροφές – που καθιστούν αδύνατη ή επικίνδυνη την τήρηση των συμβατικών υποχρεώσεων. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι εταιρείες μπορούν να αναστείλουν προσωρινά τις παραδόσεις χωρίς να αντιμετωπίσουν νομικές κυρώσεις ή αποζημιώσεις.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει προσωρινή διακοπή ή σημαντική μείωση των εξαγωγών, έως ότου επανέλθουν οι συνθήκες ασφάλειας.

• Η QatarEnergy ανακοίνωσε ήδη τη διακοπή της παραγωγής υγροποιημένου φυσικού αερίου έπειτα από στρατιωτικές επιθέσεις σε εγκαταστάσεις της στις βιομηχανικές πόλεις Ras Laffan και Mesaieed.
• Παράλληλα, η Kuwait Petroleum Corporation κήρυξε επίσης κατάσταση ανωτέρας βίας στις πωλήσεις αργού πετρελαίου, μετά την επιβράδυνση της ναυτιλιακής κίνησης στα Στενά του Ορμούζ. Σύμφωνα με το Reuters, η παραγωγή μειώθηκε προληπτικά κατά περίπου 100.000 βαρέλια ημερησίως.
• Τη Δευτέρα, η Bapco Energies του Μπαχρέιν ανακοίνωσε επίσης κατάσταση ανωτέρας βίας στις δραστηριότητές της μετά από επίθεση που στόχευσε το συγκρότημα διύλισης πετρελαίου της εταιρείας.

Οι κινήσεις αυτές ενισχύουν τον φόβο ότι το φαινόμενο μπορεί να επεκταθεί και σε άλλους παραγωγούς της περιοχής εάν συνεχιστούν οι κίνδυνοι για τη ναυσιπλοΐα και τις ενεργειακές υποδομές.

Ο ειδικός σε θέματα ενέργειας Nihad Ismail εκτιμά ότι μια γενικευμένη επίκληση ανωτέρας βίας από τις χώρες του Κόλπου θα οδηγούσε σε προσωρινή διακοπή των προμηθειών μέχρι να αποκατασταθούν οι συνθήκες ασφαλείας.

Όπως σημειώνει, οι χώρες της περιοχής που εξάγουν περίπου 18 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως ενδέχεται να αναγκαστούν να σταματήσουν προσωρινά τις εξαγωγές.

«Η αντικατάσταση αυτών των ποσοτήτων βραχυπρόθεσμα θα είναι εξαιρετικά δύσκολη», επισημαίνει, αν και ενδέχεται να αξιοποιηθούν εν μέρει πλωτά αποθέματα ρωσικού και ιρανικού πετρελαίου ή να αυξηθεί η παραγωγή από άλλους παραγωγούς.

Παράλληλα, οι κίνδυνοι στην περιοχή έχουν ήδη εκτοξεύσει το κόστος μεταφοράς και ασφάλισης. Η ναύλωση ενός υπερδεξαμενόπλοιου από τον Κόλπο προς την Κίνα ξεπερνά πλέον τα 240.000 δολάρια ημερησίως.

• Πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι η αντικατάσταση των ποσοτήτων από τον Κόλπο θα είναι εξαιρετικά δύσκολη στο άμεσο μέλλον λόγω του τεράστιου όγκου τους στην παγκόσμια αγορά.

Ο οικονομολόγος Medhat Al‑Ghadamsi προειδοποιεί ότι η διακοπή των ροών μέσω του Κόλπου θα μπορούσε να δημιουργήσει έλλειμμα 20% έως 30% των παγκόσμιων προμηθειών.

Σε αυτή την περίπτωση, οι εισαγωγικές χώρες θα αναγκαστούν να αναζητήσουν εναλλακτικές πηγές, όπως η Αλγερία, η Λιβύη, η Ρωσία και ορισμένες χώρες της Νότιας Αμερικής.

Ωστόσο, οι επιλογές αυτές θα είναι ακριβότερες λόγω της αυξημένης ζήτησης και του υψηλότερου κόστους μεταφοράς και ασφάλισης.

Ο ίδιος προβλέπει ότι εάν η κρίση συνεχιστεί, οι τιμές του πετρελαίου θα μπορούσαν να πλησιάσουν τα 120 δολάρια το βαρέλι μέσα στους επόμενους έξι μήνες, ενισχύοντας παράλληλα τις πληθωριστικές πιέσεις διεθνώς.

Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται μόνο στις αγορές πετρελαίου και φυσικού αερίου. Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους θαλάσσιους εμπορικούς διαδρόμους στον κόσμο, από τον οποίο διέρχεται περίπου το 20% των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου και LNG.

Η διακοπή της ναυσιπλοΐας θα μπορούσε επίσης να επηρεάσει τις εξαγωγές πετροχημικών προϊόντων, λιπασμάτων και βιομηχανικών μετάλλων που παράγονται σε μεγάλες ποσότητες στις χώρες του Κόλπου.

Ο ειδικός σε θέματα ενέργειας Hashem Aql εκτιμά ότι η επίκληση ανωτέρας βίας από τις χώρες της περιοχής θα μπορούσε να οδηγήσει σε παράλυση της ναυτιλιακής δραστηριότητας στο στενό.

«Οι ασφαλιστικές δαπάνες για τη ναυτιλία αυξάνονται σημαντικά, ενώ πολλά πλοία ίσως αναγκαστούν να ακολουθήσουν μεγαλύτερες διαδρομές, όπως τον περίπλου γύρω από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας», σημειώνει. Σε αυτό το σενάριο, το κόστος μεταφοράς θα μπορούσε να αυξηθεί κατά 30% έως 50%, ενώ οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού θα αντιμετωπίσουν καθυστερήσεις εβδομάδων.

• Η άνοδος των τιμών ενέργειας και οι διαταραχές στις αλυσίδες εφοδιασμού εκτιμάται ότι θα επηρεάσουν την παγκόσμια οικονομία μέσω πολλαπλών καναλιών, κυρίως μέσω της αύξησης του πληθωρισμού και του κόστους παραγωγής.

Παράλληλα, οι υψηλές τιμές ενέργειας ενδέχεται να δυσκολέψουν τις κεντρικές τράπεζες στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη να μειώσουν τα επιτόκια, καθώς οι πληθωριστικές πιέσεις ενδέχεται να επανέλθουν.

Ιδιαίτερα στην Ευρώπη, η αύξηση των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου μπορεί να ασκήσει ισχυρή πίεση σε ενεργοβόρες βιομηχανίες, όπως η χημική βιομηχανία και η παραγωγή χάλυβα, οδηγώντας ορισμένες εταιρείες είτε σε μείωση παραγωγής είτε σε μεταφορά δραστηριοτήτων σε περιοχές με χαμηλότερο ενεργειακό κόστος.

Τι είναι η ρήτρα ανωτέρας βίας και πότε ενεργοποιείται

Η ρήτρα ανωτέρας βίας (force majeure clause) είναι ένας συμβατικός όρος στις εμπορικές συμφωνίες εταιρειών, ο οποίος απαλλάσσει ένα ή και τα δύο μέρη από την ευθύνη και την υποχρέωση εκπλήρωσης των συμβατικών τους υποχρεώσεων (π.χ. παράδοση προϊόντων, πληρωμή) όταν συμβαίνουν γεγονότα απρόβλεπτα, εξαιρετικά και πέρα από τον έλεγχό τους.

Για να ενεργοποιηθεί η ρήτρα, το γεγονός πρέπει να είναι:

• Απρόβλεπτο: Δεν θα μπορούσε να είχε προβλεφθεί κατά την υπογραφή της σύμβασης.
• Αναπόφευκτο: Δεν θα μπορούσε να αποτραπεί, ακόμα και με λήψη μέτρων.
• Εξωτερικό: Το αίτιο βρίσκεται εκτός της σφαίρας επιρροής της εταιρείας.

Παραδείγματα:

• Φυσικές καταστροφές: Σεισμοί, πλημμύρες, τυφώνες, πυρκαγιές.
• Πολιτικά/Κοινωνικά γεγονότα: Πόλεμος, τρομοκρατικές επιθέσεις, απεργίες, εμφύλιες ταραχές.
• Κρατικές αποφάσεις: Απαγορεύσεις εισαγωγών/εξαγωγών, κλείσιμο συνόρων, lockdown (όπως στην περίπτωση του COVID-19).

Τι προσφέρει η Ρήτρα στις Εταιρείες

• Απαλλαγή από Ευθύνη: Η εταιρεία που δεν μπορεί να εκπληρώσει τη σύμβαση δεν θεωρείται υπαίτια.
• Αποφυγή Κυρώσεων: Δεν επιβάλλονται ποινικές ρήτρες, πρόστιμα ή αποζημιώσεις για καθυστέρηση ή μη παράδοση.
• Αναστολή ή Λύση: Συνήθως προβλέπει την αναστολή των υποχρεώσεων για όσο διαρκεί το γεγονός, ή τη λύση της σύμβασης αν η ανωτέρα βία διαρκέσει πολύ.

Βασικά Στοιχεία της Ρήτρας

• Προσεκτική Διατύπωση: Πρέπει να ορίζει σαφώς τι συνιστά ανωτέρα βία, καθώς δεν υπάρχει ενιαίος ορισμός σε όλα τα δίκαια.
• Υποχρέωση Ενημέρωσης: Η εταιρεία που επικαλείται τη ρήτρα πρέπει να ενημερώσει άμεσα το αντισυμβαλλόμενο μέρος.
• Προσπάθεια Μετριασμού (Mitigation): Η εταιρεία οφείλει να λάβει κάθε δυνατό μέτρο για να μειώσει τις επιπτώσεις του γεγονότος.

Ανωτέρα Βία vs Απρόβλεπτη Μεταβολή Συνθηκών

Σε αντίθεση με την ανωτέρα βία, όπου η εκπλήρωση είναι αδύνατη, η “απρόβλεπτη μεταβολή συνθηκών” (hardship clause) αφορά περιπτώσεις όπου η εκπλήρωση γίνεται εξαιρετικά επαχθής (π.χ. τεράστια αύξηση κόστους), αλλά όχι αδύνατη.

Τι συμβαίνει στην Ελλάδα

Η ελληνική κυβέρνηση πλέον είναι θέμα ημερών να ενεργοποιήσει το πλέγμα παρεμβάσεων για την αποτροπή ακραίων ανατιμήσεων στα καύσιμα και την αντιμετώπιση φαινομένων αισχροκέρδειας.

Κεντρικό εργαλείο της κυβερνητικής πολιτικής παραμένει η εφαρμογή του πλαισίου για τα περιθώρια κέρδους, το οποίο προβλέπει ότι οι επιχειρήσεις δεν μπορούν να αυξάνουν το μικτό περιθώριο κέρδους τους πέραν των επιπέδων που ίσχυαν πριν την έναρξη της ενεργειακής κρίσης.

Στο πλαίσιο αυτό, οι ελεγκτικοί μηχανισμοί της Διυπηρεσιακής Μονάδας Ελέγχου Αγοράς (ΔΙΜΕΑ) αναμένεται να πραγματοποιήσουν εκτεταμένους ελέγχους, με στόχο τον εντοπισμό αδικαιολόγητων αυξήσεων τιμών.

Σε περιπτώσεις παραβίασης της νομοθεσίας προβλέπονται αυστηρά πρόστιμα, ενώ δεν αποκλείεται και η προσωρινή αναστολή λειτουργίας επιχειρήσεων που παραβιάζουν επανειλημμένα το πλαίσιο.

Παράλληλα, η κυβέρνηση εξετάζει πρόσθετα μέτρα στήριξης των καταναλωτών σε περίπτωση που οι διεθνείς τιμές ενέργειας συνεχίσουν να κινούνται ανοδικά.

Σύμφωνα με πληροφορίες, στο τραπέζι βρίσκονται σενάρια που περιλαμβάνουν:

• στοχευμένες επιδοτήσεις για ευάλωτα νοικοκυριά,
• ενίσχυση του μεταφορικού κόστους για επαγγελματίες που πλήττονται από την αύξηση των καυσίμων,
• και ενδεχόμενη επαναξιολόγηση φορολογικών παρεμβάσεων εφόσον οι διεθνείς τιμές παραμείνουν σε υψηλά επίπεδα.

Οι παρεμβάσεις θα είναι στοχευμένες ώστε να περιορίζεται η δημοσιονομική επιβάρυνση, διατηρώντας παράλληλα επαρκή στήριξη στην αγορά.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται επίσης στη διαφάνεια των τιμών, με την ενίσχυση των ψηφιακών εργαλείων παρακολούθησης της αγοράς καυσίμων. Μέσω της πλατφόρμας του Υπουργείου Ανάπτυξης, οι καταναλωτές μπορούν να συγκρίνουν τιμές σε πρατήρια σε ολόκληρη τη χώρα, ενώ οι αρχές αποκτούν καλύτερη εικόνα για τις μεταβολές στην αγορά.

Κυβερνητικοί αξιωματούχοι επισημαίνουν ότι στόχος είναι να αποτραπούν φαινόμενα κερδοσκοπίας σε μια περίοδο όπου η διεθνής αβεβαιότητα δημιουργεί έντονες πιέσεις στο ενεργειακό κόστος.