Τεχεράνη: Η δυναμική της “δεύτερης ιρανικής επανάστασης” και πώς ο πόλεμος λειτουργεί ως επιταχυντής

Η συνεχιζόμενη σύγκρουση ανάμεσα στο Ιράν, το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη επεισόδιο γεωπολιτικής έντασης στη Μέση Ανατολή. Για πολλούς αναλυτές, λειτουργεί ως καταλύτης που μπορεί να πυροδοτήσει βαθιές μεταβολές στο εσωτερικό της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν. Η έννοια της «δεύτερης ιρανικής επανάστασης» –όπως συζητείται πλέον σε κύκλους διανοουμένων και πολιτικών στο εσωτερικό της χώρας– δεν αφορά την ανατροπή του καθεστώτος, αλλά την πιθανότητα μιας ριζικής αναδιαμόρφωσης της ίδιας της επαναστατικής ιδεολογίας που θεμελίωσε το κράτος μετά το 1979.

Σπύρος Σιδέρης

Σε αυτό το πλαίσιο, ο πόλεμος μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός πολιτικής ανασύνταξης, κοινωνικής κινητοποίησης και ιδεολογικής επανανοηματοδότησης του ιρανικού κράτους. Και ακριβώς αυτό το ενδεχόμενο είναι που προκαλεί ανησυχία σε δυτικούς αναλυτές και ιδιαίτερα στην Ουάσιγκτον.

Η ιστορία των επαναστάσεων δείχνει ότι οι πόλεμοι συχνά λειτουργούν ως επιταχυντές πολιτικών μετασχηματισμών. Στην περίπτωση του Ιράν, η στρατιωτική αντιπαράθεση με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ δημιουργεί συνθήκες «υπαρξιακής απειλής», οι οποίες ενισχύουν την τάση συσπείρωσης γύρω από το κράτος και αναζωπυρώνουν τη ρητορική της επανάστασης.

Η έννοια της σύγκρουσης ανάμεσα στον «φίλο» και τον «εχθρό» επιστρέφει στο επίκεντρο του δημόσιου λόγου, αναγκάζοντας την κοινωνία να επαναπροσδιορίσει την ταυτότητά της απέναντι στη Δύση.

Στο εσωτερικό της ιρανικής πολιτικής σκηνής, αυτή η δυναμική ενισχύει κυρίως τον ριζοσπαστικό ή «αρχών» πυρήνα του καθεστώτος, ο οποίος υποστηρίζει την επιστροφή στις αρχικές αρχές της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979.

Πρόκειται για ένα ρεύμα που απορρίπτει κάθε συμβιβασμό με τη Δύση και προωθεί ένα μοντέλο «οικονομίας αντίστασης», βασισμένο στην αυτάρκεια και στην κοινωνική δικαιοσύνη.

Η σύγκρουση «ριζοσπαστών» και «πραγματιστών»

Η πολιτική αντιπαράθεση στο Ιράν εδώ και χρόνια κινείται ανάμεσα σε δύο βασικά στρατόπεδα. Από τη μία πλευρά βρίσκεται το στρατόπεδο των μεταρρυθμιστών και πραγματιστών, που υποστηρίζουν τη διαπραγμάτευση με τη Δύση και την οικονομική ενσωμάτωση της χώρας στο διεθνές σύστημα. Από την άλλη, το στρατόπεδο των ιδεολογικών σκληροπυρηνικών, που θεωρούν ότι η επανάσταση έχει απομακρυνθεί από τις αρχικές της αξίες.

Η περίοδος της προεδρίας του Ιμπραχίμ Ραϊσί (2021–2024) θεωρήθηκε από τους υποστηρικτές του δεύτερου ρεύματος ως μια προσπάθεια επιστροφής στην «καθαρότητα» της επανάστασης. Ωστόσο, ο αιφνίδιος θάνατός του σε ελικόπτερο το 2024 δημιούργησε βαθύ πολιτικό κενό και ανέδειξε τις εσωτερικές αντιθέσεις του καθεστώτος.

Στις εκλογές που ακολούθησαν, ο Σαΐντ Τζαλίλι, εκπρόσωπος της πιο ριζοσπαστικής πτέρυγας, συγκέντρωσε περίπου 13,5 εκατομμύρια ψήφους, αποδεικνύοντας ότι υπάρχει σημαντική κοινωνική βάση για ένα πιο σκληρό ιδεολογικό μοντέλο. Αυτή η τάση δεν φοβάται την αντιπαράθεση με τη Δύση· αντίθετα, τη θεωρεί αναγκαίο στάδιο για την «αναγέννηση» της επανάστασης.

Η ιδεολογία της «δεύτερης επανάστασης»

Στο ιδεολογικό επίπεδο, το πιο χαρακτηριστικό πρόσωπο αυτού του ρεύματος είναι ο αγιατολάχ Μοχάμεντ Μεχντί Μιρμπαγκρί, μέλος της Συνέλευσης των Εμπειρογνωμόνων. Ο Μιρμπαγκρί θεωρεί ότι η επανάσταση του 1979 κατάφερε να ανατρέψει τον Σάχη, αλλά δεν κατόρθωσε να αλλάξει τον οικονομικό και κοινωνικό «πυρήνα» του κράτους, ο οποίος παρέμεινε επηρεασμένος από δυτικά μοντέλα.

Στη σκέψη του, η καπιταλιστική ανάπτυξη αποτελεί τον βασικό μηχανισμό μέσω του οποίου η Δύση επιβάλλει πολιτιστική ηγεμονία. Η λύση που προτείνει είναι μια ριζική αποσύνδεση από το δυτικό οικονομικό πρότυπο και η οικοδόμηση ενός συστήματος κοινωνικής δικαιοσύνης βασισμένου σε ισλαμικές αρχές.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο πόλεμος μπορεί να λειτουργήσει ως ιστορική ευκαιρία: να αναγκάσει το κράτος να εγκαταλείψει την οικονομία της αγοράς και να υιοθετήσει ένα αυστηρά ισλαμικό μοντέλο οικονομικής οργάνωσης.

Οι κοινωνικές βάσεις του ριζοσπαστισμού

Η επιρροή αυτής της ιδεολογίας δεν περιορίζεται στους θρησκευτικούς κύκλους. Βρίσκει απήχηση σε σημαντικά τμήματα της κοινωνίας, ιδιαίτερα στους φοιτητές και στις οργανώσεις της Μπασίτζ (Basij), αλλά και σε νεότερα στελέχη των Φρουρών της Επανάστασης.

Σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης ακτιβιστικά κινήματα όπως το «Φοιτητές για τη Δικαιοσύνη», τα οποία καταγγέλλουν τη διαφθορά και την οικονομική ανισότητα στο εσωτερικό της χώρας. Για αυτά τα δίκτυα, η «δεύτερη επανάσταση» δεν είναι απλώς ιδεολογική· είναι μια προσπάθεια αναδιανομής πλούτου και εξουσίας.

Ο πόλεμος ως εργαλείο κοινωνικής μηχανικής

Η εμπειρία πολλών κοινωνιών δείχνει ότι οι πόλεμοι συχνά λειτουργούν ως μηχανισμοί κοινωνικής ενοποίησης. Στην ιρανική περίπτωση, η ρητορική της θυσίας και του μαρτυρίου, που έχει βαθιές ρίζες στη σιιτική παράδοση της Καρμπάλα, μπορεί να μετατρέψει την πολεμική εμπειρία σε ένα ισχυρό συμβολικό εργαλείο.

Η θυσία στο πεδίο της μάχης δημιουργεί μια μορφή ισότητας ανάμεσα στους πολίτες, όχι με βάση τον πλούτο ή το κοινωνικό status, αλλά με βάση την κοινή συμμετοχή στον αγώνα. Αυτό το στοιχείο αποτελεί κεντρικό σημείο της ιδεολογίας των ριζοσπαστών, που επιδιώκουν τη δημιουργία μιας «κοινότητας πίστης» και όχι απλώς ενός εθνικού κράτους.

Η πραγματιστική απάντηση του κράτους

Παρά τη δυναμική αυτών των ιδεών, το ιρανικό κράτος δεν λειτουργεί αποκλειστικά με ιδεολογικά κριτήρια. Ένα σημαντικό τμήμα της ελίτ, που συνδέεται με τις κρατικές δομές και την οικονομία των κυρώσεων, προσεγγίζει την κατάσταση με πιο πραγματιστικούς όρους.

Χαρακτηριστική περίπτωση είναι ο Αλί Λαριτζανί, ο οποίος επανήλθε στο προσκήνιο σε κρίσιμες κρατικές θέσεις μετά την έναρξη της σύγκρουσης. Ο Λαριτζανί θεωρείται περισσότερο εκπρόσωπος του «λογικού κράτους» παρά μιας συγκεκριμένης ιδεολογίας. Για εκείνον, ο πόλεμος αποτελεί κυρίως εργαλείο αποτροπής και διατήρησης της ισορροπίας ισχύος, όχι αφετηρία μιας παγκόσμιας επανάστασης.

Η διαφορά ανάμεσα στις δύο προσεγγίσεις είναι καθοριστική: ενώ οι ριζοσπάστες βλέπουν τον πόλεμο ως υπαρξιακή και τελική σύγκρουση με τη Δύση, οι πραγματιστές τον αντιμετωπίζουν ως μια αναγκαστική στρατηγική διαχείρισης κρίσης.

Γιατί ανησυχεί η Ουάσιγκτον

Από την οπτική των Ηνωμένων Πολιτειών, το πιο ανησυχητικό σενάριο δεν είναι απαραίτητα η στρατιωτική ισχύς του Ιράν, αλλά η πιθανότητα ο πόλεμος να ενισχύσει ιδεολογικά το καθεστώς. Αν η σύγκρουση οδηγήσει σε μια νέα μορφή επαναστατικής κινητοποίησης, η Τεχεράνη μπορεί να γίνει ακόμη πιο ανθεκτική στις πιέσεις και στις κυρώσεις.

Παράλληλα, μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να ενισχύσει τις φιλοϊρανικές οργανώσεις σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή και να μετατρέψει την ιδεολογία της «αντίστασης» σε ακόμη πιο ισχυρό πολιτικό αφήγημα.

Το αβέβαιο μέλλον της ιρανικής επανάστασης

Η ιστορία της Ισλαμικής Δημοκρατίας δείχνει ότι το καθεστώς έχει επιβιώσει επανειλημμένα μέσα από κρίσεις, προσαρμόζοντας την ιδεολογία του στις πολιτικές ανάγκες της στιγμής. Το ερώτημα σήμερα δεν είναι αν θα υπάρξει αλλαγή στο Ιράν, αλλά ποια μορφή θα πάρει αυτή η αλλαγή.

Η ιδέα της «δεύτερης ιρανικής επανάστασης» αντανακλά μια βαθύτερη συζήτηση για το μέλλον του κράτους: αν θα κινηθεί προς μια πιο ιδεολογική κατεύθυνση, απομακρυνόμενο πλήρως από το δυτικό μοντέλο ανάπτυξης, ή αν θα συνεχίσει να ισορροπεί ανάμεσα στην επαναστατική ρητορική και τον πολιτικό πραγματισμό.

Σε κάθε περίπτωση, η έκβαση αυτής της εσωτερικής μάχης θα καθορίσει όχι μόνο το μέλλον του Ιράν, αλλά και τις γεωπολιτικές ισορροπίες ολόκληρης της Μέσης Ανατολής. Και γι’ αυτό, η συζήτηση για τη «δεύτερη επανάσταση» στην Τεχεράνη παρακολουθείται πλέον με ιδιαίτερη προσοχή από τις μεγάλες δυνάμεις του διεθνούς συστήματος.